PlusFilm van de week

Josep: een delicate animatiefilm over het brute leven in een Frans interneringskamp

Josep is de eerste lange animatiefilm van de Franse striptekenaar Aurel. Hij gaat over de Catalaanse kunstenaar Josep Bartolí, die aan de vooravond van de Tweede Wereldoorlog vastzat in een Frans kamp.

Animatiefilm Josep. Beeld
Animatiefilm Josep.

De Catalaanse schilder, cartoonist en illustrator Josep Bartolí leefde van 1910 tot 1995. In die 85 jaar maakte hij vele dramatische wendingen in de westerse geschiedenis van dichtbij mee. Een opsomming van de feiten doet vermoeden dat een film over Bartolí’s leven een bombastisch geheel moet worden.

In zijn jonge jaren was hij in Barcelona actief in de vakbondsbeweging, en in de Spaanse burgeroorlog vocht hij tegen de fascisten van Franco. Toen de Tweede Wereldoorlog uitbrak, vluchtte hij naar Frankrijk, en ontsnapte hij ternauwernood aan concentratiekamp Dachau. Vervolgens belandde hij via Casablanca in Mexico, waar hij een minnaar werd van kunstenaar Frida Kahlo. Er was een periode in Californië, waar hij setontwerpen maakte voor grote Hollywoodproducties, maar tijdens de communistenjacht in de jaren vijftig op de beruchte Black List terechtkwam. De laatste helft van zijn leven woonde hij in New York, waar hij deel uitmaakte van de befaamde 10th Street-groep rond kunstenaars als Willem de Kooning, Jackson Pollock en Mark Rothko.

In Hollywood zou men wel raad weten met zo’n levensverhaal, ook al omdat het goed afliep: Bartolí doorstond alle verschrikkingen en werd vervolgens een gevierd striptekenaar, illustrator en kunstschilder. Voer, dus, voor een met violen dichtgesmeerde biopic vol grootse gebaren.

Een roerig leven

De Franse striptekenaar Aurel kiest gelukkig voor een compleet andere aanpak in Josep, zijn eerste lange animatiefilm. Hij vat Bartolí’s verhaal in een delicate en weemoedige vertelling, met indrukwekkend resultaat. Niet voor niets werd Josep in 2020 geselecteerd voor het (geannuleerde) filmfestival van Cannes, en won de film de ­European Film Award voor beste animatiefilm.

Josep focust op een relatief kleine periode in Bartolí’s roerige leven: zijn tijd in een Frans interneringskamp, aan de vooravond van de Tweede Wereldoorlog. In werkelijkheid werd Bartolí, net als tienduizenden andere Spaanse vluchtelingen, heen en weer geslingerd van het ene kamp naar het andere. De zeven kampen waar hij verbleef, zijn in de film samengebald tot één verschrikkelijke plek.

De periode leverde Bartolí’s beroemdste werk op: een collectie tekeningen van het brute leven in de kampen. Het werd in 1944 in Mexico uitgegeven onder de titel Campos de concentración, 1939-194..., met teksten van de Catalaanse journalist Narcís Molins i Fàbrega.

Josep is deels een making-of van die tekeningen, verpakt in een raamvertelling vanuit het perspectief van een van de kampbewakers. Deze Serge ligt in het heden op zijn sterfbed, en wordt door de schetsen die zijn kleinzoon maakt herinnerd aan de tekenende gevangene met wie hij destijds een voorzichtige band kreeg.

Zo draait Josep vooral om getuige zijn. Want dat zijn­ ­gevangene Josep en gendarme Serge uiteindelijk allebei: getuige van een moment in de geschiedenis waar het uit de hand loopt. Beiden verzetten zich tegen de rol waar de situatie hen in dwingt – die van dader en slachtoffer. De gemoedelijke Serge wordt opgehitst door zijn collega’s, die de Spaanse vluchtelingen als uitschot behandelen. En Josep bewaart zijn afstand en waardigheid door de gruwelen waarmee hij wordt omringd te tekenen, met potlood en papier dat Serge hem toeschuift.

Heden en verleden

Als film vermengt Josep de twee tekenstijlen van maker en onderwerp. Aurel werkt in een klare lijn, in een stripboekachtige stijl, die sterk afsteekt tegen de meer prie­gelige tekeningen van Bartolí die hij op bepalende ­momenten in de film in beeld brengt. Dat contrast is niet alleen visueel sterk, maar maakt ook voelbaar waar de film om draait: met het verloop der tijd zijn Serges herinneringen strakgetrokken, gereduceerd tot een essentie, terwijl Bartolí’s tekeningen het volle detail geven.

Aurel maakt op nog een andere, meer ongrijpbare ­manier onderscheid tussen heden en verleden in de film, namelijk in het zogenaamde frame rate. Gefilmd materiaal schiet met 24 beelden per seconde voorbij; voor ­animatie wordt over het algemeen 12 beelden per seconde aangehouden, om de hoeveelheid tekeningen te ­beperken en toch een gevoel van vloeiende beweging te behouden.

Maar een groot deel van Josep is gemaakt met minder beelden per seconde. Soms worden momenten zelfs ­teruggebracht tot een reeks stilstaande plaatjes, als de opeenvolgende plaatjes van een stripboek. Het maakt niet alleen de gaten in Serges geheugen voelbaar, maar benadrukt ook hoe voor Josep Bartolí en al zijn lotgenoten in de kampen het leven tot stilstand kwam. Zo zijn vorm en inhoud in Josep versmolten tot een indrukwekkend geheel.

Aurel. Beeld AFP
Aurel.Beeld AFP

Aurel

Cartoonist en journalistiek tekenaar Aurel werd in 1980 geboren in de Ardèche als Aurélien Froment. In 2001 gaf hij de brui aan een studie biochemie om zich op het tekenen te storten. Eerst als rechtbanktekenaar bij lokale kranten, al snel ook als maker van satirische cartoons en getekende journalistieke reportages voor landelijke media als Le Monde. Ook in zijn vrije werk is de realiteit veelal het uitgangspunt, zoals zijn eerste eigen stripalbum Clandestino (2014), waarin hij zijn fictionele hoofdpersonage in de voetsporen van echte illegale immigranten van Algerije naar Spanje laat reizen. Josep is zijn eerste speelfilm.

Josep

Regie Aurel
Met Sergi López, Bruno Solo
Te zien op Picl, myLum (of mylum.tv), Vitamine Cineville, Pathé Thuis, Ziggo, iTunes/Google

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden