Joost Zwagerman herinnerd in docu Voor Alles Bang Geweest

Zondag, op de dag dat hij 55 zou zijn geworden, wordt de documentaire Joost Zwagerman - Voor Alles Bang Geweest van Coen Verbraak uitgezonden. 'Ik had dat essay over zijn zelfmoord wel willen lezen.'

Joost Zwagerman in 2008 toen hij de Gouden Ganzenveer won. Beeld anp

Enthousiast was hij, getalenteerd en inspirerend, aanstekelijk in zijn geestdrift voor beeldende kunst en ­literatuur. In de documentaire Joost Zwagerman - Voor alles bang geweest schetsen literaire vrienden een gloedvol beeld van de jonge schrijver, die in 2002 doorbrak met de sleutelroman Gimmick en zich zou manifesteren in proza, poëzie en ­essays, op podia en op televisie.

Maar over de beelden van de literaire sensatie van toen, door Harry Mulisch 'een literaire zoon' genoemd, hangt driedubbele doem. Die van zijn zelfmoord, op 8 september 2015, op 51-jarige leeftijd - juist hij, die na een zelfmoordpoging van zijn vader vol vuur ten strijde was getrokken tegen suïcide.

Maar ook de doem van een bezetenheid die vaak doorsloeg in obsessie, en de doem van het onvervulde verlangen nog die ene Grote ­Roman te schrijven, waarmee hij zich als romanschrijver zou revancheren. "Hij was beter dan hij dacht, maar minder dan hij hoopte," zegt Bart Chabot in de documentaire. "Hij ging vliegend van start. Maar op een ­gegeven moment kwam er zand in de raderen."

Buiten elke proportie
Toen bij Pauw de dood van Zwagerman bekend werd gemaakt, was interviewer en regisseur Coen Verbraak totaal overvallen. "Het was zo onverbloemd ook: zelfmoord. Ik wist niet dat het zo slecht met hem ging. Ik had hem wel eens geïnterviewd. En ik had ook een keer een botsing met hem gehad, toen ik hem had gesproken over Anil Ramdas, van wie ik een profiel schreef voor Vrij Nederland."

Ook hij kreeg te maken met het fenomeen van de nachtelijke mailtirades, waar ­iedereen in de documentaire het over heeft. Om 2.03 uur de eerste lange mail, om 3.40 uur weer een en om 4.10 uur nog een. "Waanzinaria's," zegt Chabot.

Verbraak zag de mails pas de volgende ochtend en dacht: wat is er met deze man? "Waarom reageert hij zo buiten elke proportie? Dat was in 2012 en het is me altijd bijgebleven. Navrant dat die ruzie ook ging over zelfmoord. Zwagerman en Ramdas hadden op een Belgische website een fittie uitgevochten waarin ze elkaar meldden dat er niemand zat te wachten op andermans werk. Kort daarna pleegde Ramdas zelfmoord. Ik vroeg Joost of hij zich daar vervelend bij had gevoeld."

Zwagerman werd ontzettend kwaad. "Hij mailde: 'Ga je me betichten en de zelfmoord van Anil op mijn conto schrijven?' Het was zo'n ­gevoelige snaar. Nu weet ik: dat was midden in zijn slechte tijd, hij zat in een depressie. Maar ik heb nooit aan hem gezien dat er zo'n worsteling onder dat bestaan heeft gelegen."

Hoor je de opnamen van het interview dat Tom Kellerhuis op 3 september had met Zwagerman voor HP/De Tijd, zegt Verbraak, dan klinkt hij volkomen coherent. "Die eloquentie van hem imponeerde tot het einde toe, zijn zinnen vinden altijd heelhuids de punt. Je hoort geen man die over vijf dagen zelfmoord gaat plegen. Hij was zo'n begaafde spreker. Daarmee heeft hij ­iedereen een rad voor ogen gedraaid en leek het of hij grip had op de dingen."

Alleen maar verlies
Hij besloot de documentaire te maken, omdat hij Zwagerman het waard vindt nog eens naar om te kijken. "Hij was niet slechts een passant die weer wegwaait in de wind. Het is erg jammer dat het zo is afgelopen, die man had tachtig moeten worden en zich overal tegenaan moeten ­bemoeien. Ik had dat essay over zijn zelfmoord wel willen lezen, die had hij kunnen uitbenen en fileren. Zo'n einde is voor niks een oplossing, dat is alleen maar verlies."

Voelbaar verdriet
Het was moeilijk om mensen tot medewerking te bewegen, mede door de gespannen verhoudingen na Zwagermans vechtscheiding in 2011 van Ariëlle Veerkamp, met wie hij drie kinderen had, en zijn nieuwe relatie met Maaike Pereboom, die zwanger van hem was.

"Ik wist niet dat er kampen waren. Over en weer was het allemaal heel moeizaam en aanvankelijk mailde Maaike mensen dat ze niet moesten meedoen aan mijn film. Toen ben ik een kopje thee met haar gaan drinken om uit te leggen waar ik mee bezig was. Ik snap wel dat Maaike denkt: laat het met rust. Zelf wilde ze niet meedoen. Over Joost praten op televisie ging voor haar een brug te ver."

Ariëlle Veerkamp treedt wel voor het eerst in de openbaarheid en schetst een man van grote emoties. Verbraak: "Ik vind dat ze dat koninklijk doet, zonder met modder te gooien, maar wel met voelbaar verdriet. Het is moeilijk om iemand te beschrijven met wie je het ook zwaar hebt gehad."

Zij is het die aan het eind van de film de bezwerende woorden uitspreekt dat niemand schuld heeft aan Zwagermans dood: "Zelfs Joost niet," zegt ze, "Hij is geregeerd door processen in zijn hoofd die hij niet in de hand had. Er is geen schuldvraag."

Opvallend is ook de bijdrage van kunstenares Sandra Derks - 'Sammie' uit Gimmick, de grote liefde van protagonist Raam. Zij vertelt hoe Zwagermans jarenlange obsessieve, en niet wederkerige, verliefdheid op haar zich in de laatste jaren van zijn leven opnieuw manifesteerde.

Doodspoëzie
Achteraf zijn veel gedichten van Zwagermans laatste bundel Wakend over god te lezen als 'doodspoëzie', zoals Peter Buwalda het noemt. Maar ook de laatste woorden van Voor alles bang geweest - het gedicht uit de bundel Voor alles uit 2014, waarvan Wende Snijders als eerbetoon aan Zwagerman een lied maakte - blijken een profetie.

Verbraak: "Voor alles bang geweest... maar niet voor jou. Ik heb dat altijd als een liefdesliedje beluisterd. Als je dan beelden ­terugvindt, waarop Joost zelf zegt: 'Maar niet voor jou... wie is die jou dan? Misschien wel de dood', dan wordt het even koud om je hart."

De documentaire Joost Zwagerman - Voor alles bang geweest van Coen Verbraak is zondagavond om 20.15 uur te zien bij BNNVara op NPO 2. Zondag wordt ook de eerste Joost Zwagerman Essayprijs uitgereikt. Bij De Arbeiderspers verscheen Grote groet uit Zwagerland, met stukken van Zwagerman over Noord-Holland, samengesteld en ingeleid door Maria Vlaar.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden