PlusAchtergrond

Joodse Charlotte Salomon verwerkte haar tragische leven in 800 gouaches

De Joodse Charlotte Salomon (1917-1943) had een bewogen leven. Ze maakte verwerkingskunst waarbij ze zich sterk liet beïnvloeden door film en theater.

De huwelijks­nacht van de ouders van Charlotte, gouache uit Leven? of Theater? (1940-1942) van Charlotte Salomon.Beeld Collectie Joods Historisch Museum, Amsterdam © Stichting Charlotte Salomon

Het korte leven van kunstenares Charlotte Salomon (1917-1943) was bewogen en vol tragiek. Haar moeder, tante en grootmoeder maakten een einde aan hun leven. Haar moeder pleegde zelfmoord toen Charlotte negen jaar oud was en haar grootmoeder sprong na het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog voor haar ogen het raam uit. De Joodse Salomon zelf werd in 1943 op 26-jarige leeftijd vermoord in Auschwitz.

Charlotte Salomon werd geboren in Berlijn, dat in de jaren twintig en dertig bruiste van artistieke activiteiten. Salomon ging graag naar de bioscoop en het theater. Ze las veel en luisterde vaak naar muziek. Ondanks de machtsovername van de nazi’s in 1933, wist Salomon toch nog een opleiding aan de kunstacademie te doen.

Haar vader en zijn nieuwe vrouw, zangeres Paula Lindberg, stuurden Charlotte meteen na de Kristallnacht (9 november 1938) naar haar grootouders in Zuid-Frankrijk. Zelf vluchtten ze een jaar later naar Amsterdam.

Nadat haar grootmoeder in 1940 zelfmoord had gepleegd, besloot Salomon aan een groot project te beginnen. “Haar wereld stortte in,” zegt conservator Mirjam Knotter van het JHM die uitgebreid onderzoek heeft gedaan naar Salomons werk. “Dat haar moeder en tante zelfmoord hadden gepleegd, hoorde ze toen pas. Haar leven voelde als een theaterstuk. Ze maakte verwerkingskunst, autobiografisch werk met zes hoofdpersonen uit haar leven die zij andere namen gaf.”

Salomon noemde het project Leben? oder Theater? (Leven? of Theater?). Het omvat bijna achthonderd waterverfschilderingen (gou­aches) en ruim driehonderd transparante overlegvellen met dialogen en verwijzingen naar muziek die ze als een soort script over de schilderijen plakte. Ze werkte dag en nacht, terwijl ze liedjes en beelden uit het theater en de films uit haar jeugd verwerkte in haar schilderingen.

Multimediaal werk

Leven? of Theater? bestaat uit drie delen: de tijd in Berlijn tussen 1917 en 1938 en de zelfmoorden van haar tante en daarna haar moeder, de jaren ’37 en ’38 waarin ze zangpedagoog Alfred Wolfsohn ontmoette die haar stiefmoeder Paula Lindberg, een gevierde zangeres, begeleidde en de periode vanaf 1939 in Zuid-Frankrijk.

In 1943 werd de pasgetrouwde Salomon met haar man opgepakt en naar Auschwitz gedeporteerd waar ze kort na aankomst, ongeveer vijf maanden zwanger, is vermoord in de gaskamers. Het omvangrijke werk heeft de oorlog overleefd omdat Salomon het bijtijds had ondergebracht bij een dorpsarts in het Zuid-Franse Villefranche-sur-Mer.

In 1947 kreeg Salomons vader Leven? of Theater? en ander bewaard werk van zijn dochter in handen, in totaal zo’n 1300 gouaches. Haar kunst werd in 1961 geëxposeerd in Museum Fodor, dat deel uitmaakte van het Stedelijk Museum. Charlottes vader schonk de collectie tien jaar later aan het Joods Historisch Museum, waar in 1972 een deel van de werken werden getoond. In 2017 was er een expositie met alle werken, ter nagedachtenis aan de honderdste geboortedag van Charlotte Salomon.

“Leven? Of Theater? is het eerste multimediale kunstwerk,” zegt Knotter van het JHM. “Het is ongrijpbaar en complex. Daarom geven we kleine presentaties en laten we verschillende invloeden op haar kunstwerk zien.”

Het zijn filmische schilderijen. Stripverhalen bijna. Zo is er een serie schilderingen met bijbehorende tekstvellen waarin ze haar tante Charlotte, naar wie ze werd vernoemd, een trap laat aflopen waarna ze uiteindelijk in het water springt.

Filmframes

Charlottes moeder Franziska besloot na de zelfmoord van haar zusje verpleegster te worden. Ook hier zijn filmische scenes: Salomon schilderde ziekenhuisbedden met patiënten, de ontmoeting met haar vader, chirurg Albert Salomon, hun huwelijk, de dis met familieleden en de huwelijksnacht waarboven een donkere sfeer hangt. De indeling van het werk doet denken aan filmframes.

“Charlotte verstopte ook allerlei dingen in haar kunstwerken. Op een van de schilderijen staat ze voor een filmaffiche bij theater Astor. Toen we inzoomden, zagen we dat het een aanplakbiljet was voor de film Mädchen in Uniform uit 1931. Deze film had ze ook gezien.”

Salomon leefde in een tijd dat de stomme films overgingen in geluidsfilms. In haar werk schilderde ze ook tussentitels die in stomme films werden gebruikt.

Handen in het haar

Het overdreven acteren – brede gebaren, rollende ogen of opgeheven handen, kenmerk van stomme films – gebruikte ze ook. Zo wordt de door haar geadoreerde zangpedagoog Alfred Wolfsohn alias Amadeus Daberlohn met dramatische blik afgebeeld. Naast deze serie zijn fragmenten te zien uit de film La Passion de Jeanne d’Arc (1928).

Salomon heeft ook een dramatische serie geschilderd van haar stiefmoeder Paula Salomon-Lindberg alias Paulinka Bimbam en haar grootmoeder. Daarin is te zien dat Paulinka een brief stuurt naar Charlottes grootmoeder, die beide dochters heeft verloren. Paulinka geeft haar hiervan de schuld. Ze schrijft dat zij haar kleindochter niet meer mag zien. De grootmoeder zit op het laatste schilderij met de handen in het haar. “Of die brief echt is geschreven, weten we niet,” zegt conservator Knotter. “Ik denk wel dat de grootmoeder buiten spel is gezet.”

Charlotte Salomon in close-up t/m 22/11 in het Joods Historisch Museum.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden