Plus

Jonathan Harris: 'Het lichaam is een virtualrealitymachine'

De Amerikaanse kunstenaar Jonathan Harris stelde voor Idfa zijn top 10 samen. Die is niet beperkt gebleven tot non-fictiefilms. 'Het was een mooie gelegenheid om na te denken over de werken die mij hebben gevormd.'

Jonathan Harris, 'totaal niet gekwalificeerd om een top 10 samen te stellen voor een documentairefestival'. Beeld Carly Wollaert

Toen Jonathan Harris door Idfa werd gevraagd om zijn top 10 met favoriete documentaires samen te stellen, moest hij wel even nadenken. Die lijstjes werden altijd gemaakt door documentaire filmmakers, waaronder grote namen als Errol Morris, Victor Kossakovsky en Heddy Honigmann. En Harris is kunstenaar. Preciezer: internetkunstenaar of interdisciplinair kunstenaar, maar in elk geval geen filmmaker.

Toch zei hij ja, maar op voorwaarde dat hij niet alleen films mocht kiezen, maar ook andersoortige non-fictiewerken. "En zelfs die verruiming was niet genoeg," zegt Harris in De Brakke Grond, waar een schitterend retrospectief van hem te zien is.

"The Holy Mountain, een cultclassic van de Mexicaanse regisseur Alejandro Jodorowsky uit 1973, is eigenlijk fictie, maar aan het einde zit een metamoment waardoor het toch non-fictie wordt."

Harris geldt als een van de belangrijkste vernieuwers die het digitale tijdperk heeft voortgebracht; hij onderzoekt en documenteert wat het betekent en hoe het voelt om in deze tijd te leven - een tijd waarin we allemaal verbonden zijn dankzij het internet.

Inspiratiebronnen
Toen hij eerdere top 10-lijsten bestudeerde, realiseerde Harris zich dat hij 'totaal niet gekwalificeerd' was om een eigen versie te maken. "Maar ik vond het wel een mooie gelegenheid om na te denken over de werken die mij hebben gevormd. Die mij inzichten hebben gegeven."

Het werk dat Harris direct te binnen schoot was Listening Post, een geluidsinstallatie van de Amerikaanse kunstenaars Mark Hansen en Ben Rubin. "Ik zag die in 2003 op Ars Electronica in Linz. Dat was een transcendente ervaring en een enorme inspiratiebron voor mijn eigen project We Feel Fine. Maar de installatie bevindt zich in een museumdepot in Los Angeles en het was te kostbaar om die naar Amsterdam te halen."

Er waren meer dan genoeg andere werken die Harris wilde laten zien omdat ze hem belangrijke inzichten hadden gegeven. Van Godfrey Reggio's experimentele documentaire Koyaanisqatsi (1984) en Die große Stille van Philip Gröning tot Charles Eames' Powers of Ten.

"Dat is een van de beste datavisualisatieprojecten; het laat wetenschappelijke data zien op een heel poëtische manier en geeft daardoor diepe inzichten in hoe we de wereld waarnemen."

The Nature of Order
Naast films koos Harris YouTube ("De chaos van YouTube is een mooie metafoor voor het digitale tijdperk: dwalend door de wildernis van beelden en door algoritmes aanbevolen verbindingen ontvouwt ons collectieve bewustzijn zich.") en The Nature of Order, het vierdelige, bijna drieduizend pagina's tellende magnum opus van de Amerikaanse architect Christopher Alexander.

"Ik heb hem ontdekt door een eerder boek, The Pattern Language uit 1977, waarin hij architectonische patronen beschrijft die gebouwen aangenaam maken om in te verblijven. Het was heel invloedrijk, niet alleen in de architectuur­wereld, maar ook onder programmeurs: elke grote computerfirma gebruikt tegenwoordig designpatronen die zijn gebaseerd op Christopher Alexander."

"Maar het gebeurt niet op de manier die Christopher voor ogen had. Hij heeft
25 jaar gezocht naar wat er dan aan zijn idee schortte: de uitkomsten van zijn zoektocht zijn gebundeld in The Nature of Order."

"In het heel kort: de patronen volstaan niet, het gaat om de volgorde. De volgorde waarin je de dingen doet, doet ertoe. Het moet in harmonie zijn met het leven zelf, je moet sensitief zijn om te voelen wat het leven je vertelt over de volgende stap en de stap daarna en de stap daarna.

"Dat is totaal anders dan hoe de meeste bedrijven werken: die hebben een businessplan dat in een aantal jaar wordt geïmplementeerd. Er zit geen leven in. Alexander wil leven in een ruimte brengen, en ruimte in ons leven. Het is een architectuurboek, maar als je tussen de regels leest, gaat het over het leven."

Tentoonstelling
Op het Idfa toont niet alleen zijn top 10 Harris' ontwikkeling als maker en mens, er is ook een indrukwekkende tentoonstelling in De Brakke Grond, met het beste voorbeeld uit elke fase in zijn leven.

Het eerste werk dateert uit 1999: Harris trok de wereld rond en schreef en tekende pagina na pagina vol in zijn schetsboeken, geïnspireerd door de Amerikaanse fotograaf, verzamelaar, dagboekschrijver Peter Beard, die van zijn leven een kunstwerk maakte.

"Ik studeerde aan Princeton, hoofdrichting Engels, en maakte olieverfschilderijen van landschappen en notitieboeken vol collages. Nadat ik een verplicht bijvak informatica moest volgen, ben ik computerwetenschap gaan studeren."

"Aanvankelijk lukte het me niet kunst en het internet met elkaar te verbinden, totdat ik in 2003 tijdens een reis door Centraal-Amerika werd overvallen: pistool op mijn hoofd, alles weg. Ook mijn schetsboeken, negen maanden werk. Ik zag het als een teken om niet langer zulk soort fysieke objecten te maken en van medium te veranderen."

In De Brakke Grond zijn interactieve projecten te zien als We Feel Fine (een soort zoekmachine voor emoties uit 2006), The Whale Hunt (een fotoverslag van zijn verblijf bij de Iñupiat in Alaska, 2007) en I Love Your Work (een webdocumentaire over de porno-industrie, in 2013 bekroond met de IDFA DocLab Award for Digital Storytelling). De expositie eindigt met een work in progress: In Fragments.

Terug naar Vermont
"Ik heb 2,5 jaar geleden New York verlaten en ben terugverhuisd naar de boerderij van mijn familie in Vermont. Mijn moeder was al langer ziek, maar ze stierf exact op de dag dat ik thuiskwam."

"Het is een prachtige plek, maar met een verschrikkelijke geschiedenis van alcoholisme, scheidingen, depressies, obsessief gedrag. Toen ik me voorstelde dat ik daar zelf een leven zou gaan opbouwen, bleven die dingen me achtervolgen. Ik was bang dat gebeurtenissen zich zouden herhalen en daarom ben ik een aantal zelfbedachte rituelen gaan uitvoeren die voor een gezondere toekomst moeten zorgen."

"Ik ben nu veel op het land bezig, veel minder met internet. Mijn leven werd lange tijd bepaald door rechthoeken: schermen, schetsboeken, contracten, websites. Nu geniet ik weer van de volle breedte van het leven. Dat is een enorme doorbraak."

"Toen mijn moeder stierf, realiseerde ik me dat het menselijk lichaam een virtualrealitymachine is. Als je dat beseft, zie je dat je de wereld kunt manipuleren, maken. De wereld is alleen maar zo omdat wij hem zo hebben gemaakt."

"Dan moet je alleen nog op zoek naar de technologie om met dat medium te werken: het gereedschap waarmee de wereld vormgegeven kan worden. Zo kwam ik uit bij rituelen. Het is mijn techniek om met het medium leven te werken." Met een lachje: "En je hebt er niet eens elektriciteit voor nodig."

Jonathan Harris Retrospective. T/m 26/11 in de Brakke Grond. Dinsdag 21/11, 20.00 uur in de Rode Zaal vertelt Harris over zijn oeuvre in DocLab Live: Order, Chaos and Everything.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden