Plus Filmrecensie

Joker is een uitermate verontrustende stripfilm

Het is Joaquin Phoenix wel toevertrouwd om een ­getormenteerd personage gestalte te geven. Beeld Niko Tavernise

Joker is een stripfilm als geen andere. De verontrustende karakterstudie van een gestoorde, lijdende eenling in de stad van Batman won de Gouden Leeuw in Venetië en boezemt Amerikaanse autoriteiten angst in.

Er zijn stripverfilmingen te over: we leven in het superheldentijdperk. Maar Joker is anders. De film over een van de bekendste schurken uit de Batmanstrips is bloedserieus en buitengewoon verontrustend. Maker Todd Phillips won er op het filmfestival van Venetië de Gouden Leeuw mee. Dat is een unicum in de stripfilmgeschiedenis. Hoofdcompetities op de internationale filmfestivals uit de A-categorie laten Hollywood maar mondjesmaat toe en bekroningen van Amerikaanse studioproducties zijn schaars. Zelfs bij Hollywoods eigen Oscartombola voeren stripverfilmingen en superheldenfilms nog steeds een achterhoedegevecht: goud is er alleen voor de techniek, de trucages of de vormgeving.

Maar de Joker uit de Batmanstrips is een geval apart. Heath Ledger vertolkte de griezel in Christopher Nolans The Dark Knight en won er de eerste Oscar voor een ­superheldenfilm mee. Het was een posthume bekroning: Ledger overleed begin 2008, voor de film werd uitgebracht, als gevolg van een overdosis medicijnen. Hij was 28 jaar. De schokkende dood versterkte de mystiek rond het krankzinnige personage dat Ledger met Nolan had gecreërd. De film werd de hit van het jaar, de Joker een ­fenomeen. In de Verenigde Staten is menigeen beducht voor een herhaling van dat succes: op basis van Phillips’ herinterpretatie van de superschurk zouden licht ontvlambare zielen weleens naar de wapens kunnen grijpen.

De wapenlobby van de National Rifle Association en de huidige Amerikaanse president wijzen na dodelijk vuurwapengeweld steevast naar gewelddadig amusement om redeloze agressie bij de daders te verklaren. Joker is koren op de molen: de karakterstudie gaat notabene over een verknipte verschoppeling die zich pas kan uiten wanneer hij een revolver voor zich laat spreken. 

Phillips en coscenarist Scott Silver baseerden hun blauwdruk niet alleen op de Batmanstrips van uitgeverij DC comics, ze gaan ook met Martin Scorsese’s The King of Comedy en Taxi Driver aan de haal. De gestoorde eenlingen die Robert De Niro in die films speelde, delen gedrag en karaktertrekken met de door Joaquin Phoenix vertolkte Arthur Fleck, die in de loop van Phillips’ film tot de Joker transformeert. De Niro speelt in dat proces een korte maar cruciale bijrol.

Dat er iets mis is met Arthur Fleck wordt snel duidelijk, wanneer hij met een maatschappelijk werkster over zijn medicatie, somberheid en overpeinzingen praat. Arthur is behept met een pathologische lach: hij barst onvrijwillig in hard gelach uit en dat brengt hem voortdurend in de problemen. 

Het is Phoenix wel toevertrouwd om een ­getormenteerd personage gestalte te geven. Hij speelt de dwangneurose pijnlijk overtuigend, waarbij de gekwelde lachbuien overgaan in iets wat op het ophoesten van een haarbal bij katten lijkt. Met de belichaming van Flecks lijden is Phoenix het scenario meer dan eens voor. Terwijl Phillips en Silver zich in de loop van Joker uitputten in verklaringen voor Flecks aandoeningen en opvattingen, spreken de goed gekozen close-ups van de hoofdrolspeler boekdelen. Deze dader is ook slachtoffer.

Verdorven smeerpoel

De film speelt zich af in Gotham City anno 1981, dat op het groezelige New York van toen is gebaseerd. Phillips (48) groeide er op, voor cinefielen oogt het als de verdorven smeerpoel waarin de door De Niro vertolkte Travis Bickle in Taxi Driver rondreed. Er draaien pornofilms in de bioscopen, overal liggen bergen afval en alles oogt vies en ­versleten. Het hardvochtige beleid dat onder president Reagan werd uitgevoerd, krijgt ook een weerklank in de film: Flecks begeleiding en medicatie worden wegbezuinigd. Het is het startschot voor zijn ondergang, al ziet hij dat zelf anders. Voor zijn ontwaken betaalt de maatschappij de hoogste prijs.

Joker laat zich niet met vrijblijvend amusement verwarren. Phillips doet een paar concessies aan Batmans achterban, met dwarsverbanden naar de vlegeljaren van de superheld, maar in de kern is dit een uitermate verontrustende blik in het verknipte hoofd van een verschoppeling die terug leert slaan. De maker van The Hangover-trilogie probeerde met zijn vorige film War Dogs al wat serieuzer uit te pakken, maar dat was kinderspel in vergelijking met Joker. Met de Joker moet je altijd oppassen, maar Phillips kan er ook wat van. Dit zijn geen grappen.

Joker

Regie Todd Phillips
Met Joaquin Phoenix, Robert De Niro, Zazie Beetz, Frances Conroy
Te zien in Arena, City, FC Hyena, Filmhallen, Kriterion, The Movies, De Munt, Studio K, Tuschinski, De Uitkijk

Alleenstaande eenling

Hoewel de Joker tot de vertrouwde boevenschare in de Batmanstrips behoort, is de kans klein dat we de door Joaquin Phoenix vertolkte variant in een film rond de vleerman zullen terugzien. Er wordt momenteel gewerkt aan The Batman, waarin Robert Pattinson miljonair Bruce Wayne en diens gemaskerde alter ego Batman vertolkt. Regisseur Matt Reeves start daarmee een nieuwe trilogie, nadat Ben Affleck zijn vleerpak aan de wilgen hing. Joaquin Phoenix werd voor superheldenfilmrollen benaderd, maar huivert bij het idee in een reeks stripfilms te moeten opdraven. Joker is opgezet als een ‘standalone film’. Die term raakte in zwang omdat vrijwel alle stripfilms sequels, prequels, spin-offs, reboots en/of remakes zijn of in een shared universe passen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden