Interview

John Adams: 'Ik zal niet worden herinnerd als man die een nieuwe stijl bedacht'

John Adams, de gevierdste Amerikaanse componist van deze tijd, dirigeert vanavond en morgen zelf zijn nieuwe vioolconcert Scheherazade.2 bij het Concertgebouworkest. 'Ik schrijf voor de eeuwigheid. Natuurlijk!'

Beeld anp

John Adams moet lachen. Hij sprak kort voor dit interview met zijn dear old friend Reinbert de Leeuw (ze kennen elkaar al vanaf de late jaren zeventig) en die vroeg hoe het met Adams' zoon Sam ging. Sam was twee toen De Leeuw hem voor het laatst zag. Adams: 'Ik zei tegen Reinbert: Sam is nu 29 en hij is momenteel composer-in-residence bij de Chicago Symphony!'

De appel valt niet ver van de boom. John Adams, schrijver van opera's als Nixon in China, The Death of Klinghoffer, Doctor Atomic en werken als Shaker Loops, Harmonielehre en Short Ride in a Fast Machine, is al vele jaren een van de meestuitgevoerde en succesvolle eigentijdse componisten van de wereld. 'Ik word zelfs zo veel gespeeld dat er collega's zijn die me een sell-out vinden. O, daar heb je Adams, die altijd voor de Metropolitan Opera en al die sjieke orkesten schrijft.'

Adams is in Amsterdam voor twee uitvoeringen van Scheherazade.2, na het Violin Concerto en The Dharma at Big Sur alweer zijn derde stuk voor soloviool en orkest. Vanavond en morgen brengt het Koninklijk Concertgebouwbouworkest de Nederlandse première. Adams dirigeert het zelf. Altijd een aardige bonus.

Maar eerst nog even over zoon Sam. 'De appel valt juist heel ver van de boom, want zijn muziek is heel anders dan de mijne. Hij werkt veel planmatiger. Hij is veel Europeser dan ik. En hij omarmt alle denkbare stijlen, van pop tot Algerijnse rap en hij is gek op Ligeti, Cage en Georg Friedrich Haas. Misschien durft hij inmiddels toe te geven dat hij ook het werk van zijn vader wel waardeert, maar mijn god, hij was lang mijn strengste criticus!'

'Dat was natuurlijk ook onvermijdelijk, want hij moest zijn eigen plekje veroveren. En als zoon hoefde hij me niet te sparen. He was brutal. Ik beefde als een eerstejaars student als ik hem een nieuw stuk liet horen! Ik stel me voor dat Wilhelm Friedrich Bach, toen hij de Hohe Messe voor het eerst zag, misschien ook wel tegen zijn vader heeft gezegd: tjongejonge pa, wat ben je toch ouderwets!'

Adams schreef zijn derde vioolconcert, al noemt hij Scheherazade.2 liever een Dramatic Dymphony, voor de Amerikaanse violiste Leila Josefowicz. 'Wat me aan de viool aantrekt, is de ongelooflijk expressiviteit ervan. En ik ben dol op Leila, dat helpt ook. Ik noem het stuk een dramatische symfonie omdat er een vage verhaallijn in zit, omdat het vierdelig is en omdat het net zo lang is als een symfonie: 48 minuten.'

Voor wie componeert u?
'Ik schrijf voor een imaginair publiek, dat mijn smaak en mijn levensfilosofie deelt. Ik heb een publiek nodig dat muzikaal geletterd is, dat weet heeft van Bach, Steve Reich, Schönberg en Amerikaanse jazz. In Amerika wordt dat steeds lastiger omdat jonge mensen steeds minder toegang hebben tot muziekeducatie en omdat politici een vooroordeel tegen klassieke muziek aan het kweken zijn. Het zou elitair zijn enzovoorts. Zelfs jonge avantgardecomponisten, die mij de gevestigde orde vinden, zeggen dat.'

'Daarnaast schrijf ik uiteraard voor mezelf, om mezelf te plezieren. Als het me geen plezier schenkt, doe ik iets verkeerd. Er zijn wel stukken, niet veel hoor, die me geen plezier meer schenken. Nee, ik geef geen voorbeelden. M'n uitgever zou me vermoorden. Nou ja, ik zou Guide to Strange Places kunnen noemen. Ik schreef dat stuk in september 2001, toen ik in a troubled state of mind was. En kort nadat ik het had voltooid, kwam de aanslag in New York. Het stuk ging hier in het Concertgebouw in oktober 2001 in première. De vlucht naar Amsterdam was ronduit griezelig. Ik was zo'n beetje de enige in het toestel. Er is iets raars met dat stuk; alsof ik tijdens het schrijven de negatieve energie voelde die in de lucht hing.'

Bent u ooit helemaal tevreden met een stuk, dat toch altijd tegen een deadline tot stand moet komen?
'Honderd procent tevreden niet nee. Er is altijd wel iets waarvan je denkt, dat had beter gekund. Maar het mooie en interessante aan klassieke muziek is, dat die stukken voortdurend worden uitgevoerd en elke uitvoering weer anders is. En dat kan ervoor zorgen dat onderdelen van zo'n stuk waar je minder tevreden over was, opeens toch in een ander licht komen te staan, waardoor je zegt: hé, dat was toch best aardig eigenlijk. Maar ik maak zeker aanpassingen. Altijd.'

'En nu ik erover nadenk: er zijn wel degelijk grote ingrepen geweest. De Doctor Atomic Symphony duurde bij de wereldpremière in Londen vijftig minuten. Ik had de opera net af en ik was gewoon te verliefd op het materiaal. Maar vijftig minuten was dus veel te lang. Ik heb het teruggebracht tot 24 minuten en nu heeft het veel meer impact. Een ander voorbeeld is Absolute jest. Daar heb ik driehonderd maten uitgegooid, eenderde van het stuk, en een nieuw begin gemaakt. Het was me allemaal veel te academisch en pedant. Michael Tilson Thomas, die het dirigeerde, was geschokt. Maar het is er veel beter van geworden.'

Uw collega André Previn zei eerder deze week dat wat hij schrijft niet voor de eeuwigheid is.
'Daar kijk ik van op. Ik schrijf wel voor de eeuwigheid. Natuurlijk! Waarom niet? Misschien wilde Previn zich niet associëren met componisten die zich niets gelegen laten liggen aan een publiek. Die heb je nog steeds wel. Van die hardcorejongens die zichzelf als een profeet in eigen land beschouwen. Schönberg is daarvan het model. Zij denken dat de enigen die hun werk waarderen nog niet geboren zijn. Ik streef naar de benadering van Cervantes, Dickens, Tolstoj, Hemingway, die grote kunst maakten, maar ook aan een breed publiek appelleerden. '

Doet u daarvoor concessies?
'In het geheel niet. Vraag dat maar aan de musici van het Concertgebouworkest, haha. Het is eerder zo dat ik kwaad word op mezelf omdat ik niet avontuurlijk genoeg ben! Ik vind soms dat ik teveel terugval op formules die ik comfortabel vind, zoals orkesten. Omdat ik weet dat ik dat goed kan. Ik zie veel jonge componisten die voor hele ongebruikelijke ensembles schrijven, of voor instrumenten die ze zelf hebben ontworpen. Soms doen ze dat omdat ze geen toegang hebben tot grote orkesten natuurlijk, maar de gedachte spreekt me zeer aan. Zulke muziek zou ik ook willen maken. Ik wil niet dat ze over mij denken als een componist van het establishment.'

'Ik las laatst een essay over Saul Bellow, een van de grootste Amerikaanse schrijvers. Er is niets ongewoons aan Bellows stijl, maar in dat essay werd mooi beschreven dat hij wel een hoogst bijzondere stem had. Daar voel ik een verbondenheid mee, want ik zal als componist niet worden herinnerd als de man die een nieuwe stijl bedacht, zoals Debussy, Messiaen of Steve Reich, maar wel als iemand met een eigen stem. En het is die stem die de emotie en gevoel overdraagt. Muziek is de kunst van het gevoel. Jonge componisten verliezen dat nog weleens uit het oog.'

KCO o.l.v. John Adams, m.m.m. Leila Josefowicz. Werken van Adams. Vanavond en morgen in het Concertgebouw.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden