Plus Ten Slotte

João Gilberto (1931-2019) bracht bossanova naar het grote publiek

Gilberto in 1963 in Rome, omringd door danseressen. Beeld Hollandse Hoogte / Zuma Press

In het politiek zo verdeelde Brazilië wordt eensgezind gerouwd om de dood van João Gilberto, een van de twee grondleggers van de bossanova.

Een makkelijk mens was hij niet. Perfectionistisch tot in het absurde, ongeduldig en heel eigenwijs. Stond een publiek João Gilberto niet aan of vond hij dat de geluidsman zijn werk niet naar behoren deed, dan liep hij met zijn gitaar zo het podium af. En laat in zijn leven, toen Gilberto zich als een kluizenaar had teruggetrokken in zijn huis in Rio de Janeiro, was hij verwikkeld in heftige familieruzies.

Aan zijn muziek valt het allemaal niet af te horen. Bossanova, het Braziliaanse genre dat João Gilberto mede hielp ontwikkelen, klinkt vriendelijk, relaxed en ingetogen. Sensuele muziek is het ook. In The girl from Ipanema zie je haar als luisteraar heupwiegend voorbijkomen, het meisje dat op het strand van Ipanema, een wijk in Rio de Janeiro, alle mannenhoofden deed omdraaien.

Grondlegger

The girl from Ipanema (oorspronkelijk Garotte de Ipanema) werd geschreven door Antônio Carlos Jobim, die andere grondlegger van de bossanova. Jobim was van de twee de beste songschrijver. João Gilberto was de man die de bossanova naar het grote internationale publiek bracht. De versie die hij van The girl from Ipanema opnam met de Amerikaanse jazzsaxofonist Stan Getz was in 1964 een wereldhit. De zang in het nummer wisselde Gilberto af met zijn toenmalige echtgenote Astrud: hij in het Portugees, zij in het Engels (dat zij hoorbaar niet gewend was te spreken of te zingen). Sindsdien is The girl from Ipanema vaste prik op het repertoire van bar- en hotelpianisten over de hele wereld.

João Gilberto werd geboren in Juazeiro in de Braziliaanse deelstaat Bahia als zoon van een rijke zakenman. Van zijn opa kreeg hij, 14 jaar oud, zijn eerste gitaar. Hoewel pa Gilberto zelf amateurmuzikant was, vond hij het maar niets dat zijn zoon koos voor een carrière in de muziek. Erg vlotten wilde het met die carrière aanvankelijk ook niet. Pas eind jaren vijftig kwam er schot in, toen hij in Rio de Janeiro kennismaakte met Antônio Carlos Jobim. Chega de saudade, het nummer dat ze in 1958 samen opnamen, geldt als het begin van de bossanova. In het genre, waarvan de naam ‘nieuwe golf’ betekent, kwamen Braziliaanse samba en Amerikaanse jazz samen.

Ondanks de vaak complexe harmonieën en ritmes lag de muziek gemakkelijk in het oor. Gilberto’s bijdrage aan het genre bestond, naast inventief gitaarspel, uit een geheel eigen manier van zingen. Mompelend, soms bijna fluisterend bracht hij zijn teksten, aan vibatrozang deed hij niet, aan emotionele uithalen al helemaal niet.

The girl from Ipanema

Om aan te geven hoe revolutionair die later door veel collega’s overgenomen manier van zingen was: João Gilberto’s vader dacht echt dat zijn zoon geestelijk niet in orde was toen hij hem voor het eerst bossanova hoorde spelen en zingen. In hippe kringen in Rio de Janeiro viel de muziek in de vroege jaren zestig juist heel goed.

Ook in de Verenigde Staten kreeg men in muzikaal vooruitstrevende kringen lucht van de nieuwe muziek uit Brazilië. Jazzgitarist Charlie Byrd kwam naar Rio om daar met lokale muzikanten te spelen, maar al snel gingen Braziliaanse muzikanten de andere kant op. In 1962 stonden João Gilberto en Antônio Carlos Jobim met een heel stel collega’s uit Rio op het podium van Carnegie Hall in New York.

Gilberto in 2008. Beeld AFP - ARI VERSIANI

Het was het begin van een ware bossanova­rage in de Verenigde Staten. Jazzmuzikanten en vocalisten als Frank Sinatra en Ella Fitzgerald ging respectvol met het genre om, maar hits als Blame it on the bossa nova van Eydie Gormé en Bossa nova baby van Elvis Presley hadden er hooguit in de titel iets mee gemeen,

Met saxofonist Stan Getz nam João Gilberto in New York het baanbrekende album Getz/Gilberto op, dat – vooral door de hit The girl from Ipanema – een bestseller werd. Het verscheen in 1964, het jaar dat in Brazilië een militaire coup een einde maakte aan het optimisme dat door de bossanova zo goed werd verklankt.

Ballingschap

Het duurde tot 1980 voordat João Gilberto terugging naar Brazilië. Behalve in de Verenigde Staten woonde hij tijdens zijn ballingschap ook in Mexico. Bij zijn terugkeer in Brazilië werd O mito (de legende) onthaald als een held. Net als tijdens zijn lange verblijf in het buitenland, leidde hij in eigen land een vooral teruggetrokken bestaan. Slechts af en toe toerde hij weer of nam hij een nieuw album op.

Groot nieuws was het in de Braziliaanse boulevardpers toen Gilberto in 2004 als zeventiger nog een kind kreeg met zijn manager Cláudia Faissol. In dezelfde tijd had zijn veel oudere dochter Bebel Gilberto internationaal succes met een eigentijdse versie van bossanova, die deels elektronisch was. 

Waaraan João Gilberto zaterdag overleed, is nog niet bekendgemaakt. In het politiek zo verdeelde Brazilië wordt eensgezind gerouwd om zijn dood.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden