PlusInterview

Jeroen Theunissen schreef over zijn wandeling van Ierland naar de Bosporus: ‘Een ongerept Europa bestaat niet meer’

In zijn meest persoonlijke boek tot nu toe trekt Jeroen Theunissen (44) te voet dwars door Europa. Hij registreert een continent dat hem ‘verrassend klein’ voorkomt, maar hem ook zorgen baart. ‘Er zijn straatarme streken die echt niet kunnen volgen in dat Europese verhaal.’

Dirk Leyman
Jeroen Theunissen liep dwars door het Europese continent in dagelijkse mootjes van 30 à 35 kilometer.  Beeld Getty Images
Jeroen Theunissen liep dwars door het Europese continent in dagelijkse mootjes van 30 à 35 kilometer.Beeld Getty Images

‘Ik voelde de opwinding van wie voor langere tijd vertrekt uit de wereld van carrièreplanning, efficiëntie, ondernemerschap en return on investment, op zoek naar eenzaamheid, nutteloosheid, traagheid en romantiek, wolkenvelden, mijmeringen en sterrenhemels,’ schrijft Jeroen Theunissen in Ik= cartograaf, zijn eerste non-fictieboek. ‘Maar ik voelde ook de pijn en de schaamte van wie op de vlucht is.’

Met een ziel vol tegenstrijdigheden besloot de Gentse auteur in 2017 vanuit de Ierse eilandjes Little en Great Skellig, met zicht op de Atlantische Oceaan, naar de Bosporus te wandelen. Dwars door het Europese continent, via Engeland, Nederland, Duitsland, Oostenrijk, Slowakije, Tsjechië, Polen, Oekraïne, Roemenië en Bulgarije, in dagelijkse mootjes van 30 à 35 kilometer.

In eerste instantie was er ‘die onstelpbare drang om weg te gaan.’ “Die onrust om te vertrekken was al fors in mijn andere boeken aanwezig, altijd weer ging het over weggaan en thuiskomen. In mijn gedichtenbundel Hier woon ik heb ik mezelf al eens als personage opgevoerd en dat doe ik hier opnieuw. En is zoeken op welke plek je rust vindt geen universeel thema?”

De schrijver werd bovendien geplaagd door angstaanvallen en merkte dat zijn huwelijk slagzij maakte. Redenen genoeg om de vlucht vooruit te kiezen. Dat moest geen wandelboek worden: de stapel die de laatste decennia op onze boekenplank belandde is groot genoeg – van Rebecca Solnit tot Frédéric Gros en van Robert Macfarlane tot Raynor Winn. “Ik heb daar eigenlijk niet over nagedacht. Ik koester vooral de Angelsaksische traditie van nature writing, waar ik mijn kleine bijdrage aan wilde toevoegen.”

Lichtgevende wereldbollen

Maar zijn drang om grenzen en landen te verkennen zat dieper. Theunissen bleek het type jongetje dat zijn vinger argeloos liet ronddwalen over kaarten in allerlei soorten en formaten. Of over lichtgevende wereldbollen zoals die vroeger in veel jeugdkamers prijkten.

Twintig jaar geleden vond hij in een reiswinkel een kaart die hem bovenmatig beviel. Thuisgekomen legde hij die op de vloer om te bestuderen. “Zoals Marlow in Joseph Conrads Heart of Darkness had ik wel op zoek willen gaan naar de blanco plekken op de kaart, er mijn vinger op willen drukken en vol overtuiging willen uitbrengen dat ik die oorden op een dag zou bereizen. Maar er waren geen witte plekken meer, niet op mijn kaart en niet in de werkelijkheid. Toch vatte die kaart mijn verlangen samen.”

Theunissen liet bij zijn expeditie bewust de gps achterwege en verliet zich ietwat anachronistisch op kaarten. Of hij volgde de Grote Routepaden, in zijn geval de E8. “Gps maakt ons tot passieve opvolgers van instructies, terwijl kaarten ons ruimtelijk inzicht versterken. En ik wilde ook spelen met de mogelijkheid om te kunnen verdwalen. De ceo van Google heeft ooit gezegd dat we de laatste generatie zijn die weten wat het is om te verdwalen. Ik vind dat jammer. Een paar honderd of duizend jaar geleden was verdwalen natuurlijk een heel slecht idee. Het betekende in veel gevallen je einde. Nu is het een romantische luxe om te dolen.”

“Ik weet het: ik kon mijn trip slechts maken omdat ik een vrouw had die voor mijn kinderen zorgde én die ik pijnlijk genoeg nadien verliet. Op dat moment liet ik de verantwoordelijkheid aan anderen over. Dat gegeven is al ambigu. Het klinkt bovendien ook als een mannelijk ideaal dat je zomaar kunt vertrekken en jezelf terugvinden, je kunt laven aan de cultuurgeschiedenis.”

Mouwen opstropen

Is Ik = cartograaf een escapistisch boek? “Noem het gerust een ode aan dagdromen, een eerherstel van het tijdverlies.” Maar Theunissen zet zichzelf ook regelmatig in zijn hemd. Zo geeft hij toe dat de angst hem overviel als de schemering te snel inviel en hij zijn bestemming nog niet had bereikt, of met enige begerigheid een gastvrouw in de badkamer begluurde. Of dat hij zijn vrouw een keer bedriegt.

“Ik probeer mezelf inderdaad niet vrij te pleiten. En ik ben geen onverschrokken reiziger. Denk je werkelijk dat veel ontmoetingen onderweg zo opbeurend zijn? In de meeste reisboeken lijkt het alsof elk mens dat je tegenkomt duivels interessant is. Dat is helaas niet zo. In Ik = cartograaf reken ik af met reisliteratuur waarin een verteller alles van bovenaf bekijkt en daar ironisch commentaar op geeft. Ik schets mezelf als een dubbelzinnig personage. Met zijn kleine kantjes.”

Graven naar de oorzaken van zijn huwelijkscrisis doet Theunissen nauwelijks. “Uit respect voor de relatie. Het is niet de bedoeling anderen te schaden of te bruuskeren. Wel om mezelf neer te zetten, gegrepen door een zekere rusteloosheid en mijn pogingen om die te overstijgen. Er weer iets goeds van te maken.”

Zo handelt Ik = cartograaf ook over thuiskomen, in Gent, zij het zonder loutering. “Wel met het besef dat ik een vader was die bij terugkeer de mouwen moest opstropen en voor zijn twee kinderen moest zorgen.”

Milieucatastrofe

Theunissen begon zijn tocht vijf jaar geleden. Nu pas is Ik = cartograaf klaar. Maar intussen heeft Europa een onwaarschijnlijke metamorfose doorgemaakt. Heeft hij nooit gevloekt bij het schrijven? “Nee, het is net goed dat er vijf jaar overheen zijn gegaan; het is beter uitgekristalliseerd. Ik kon ook een jaar niet schrijven door een verbouwing en mijn scheiding. De wandeling is een momentopname. Pas later ben ik die gaan aanvullen met een uitgebreid geschiedkundig gedeelte.”

Aan verregaande conclusies over Europa waagt Theunissen zich niet. Wel spitst hij zich toe op de impact van nationalisme, klimaat en vluchtelingencrises. “Wat mij opviel, is hoe klein Europa is. Hoe dicht alles bij elkaar staat en ligt. In een volledige verlatenheid kom je zelden terecht, een ongerept Europa bestaat niet meer. Alles staat op een kluitje en bossen palen aan industriegebied en snelwegen. Bestaat een authentiek landschap nog wel? Alles in Europa is actief door de mens bewerkt. Er is onwaarschijnlijk veel fauna verloren gegaan, er moest ruimte worden gemaakt. Veel bos is verwoest om het pad te effenen voor wat later kwam: de landbouw, de ontginning en de beschaving. In Midden-Engeland zie je de bakermat van onze macht en welvaart, maar ook de ongebreidelde bevolkingsgroei en de milieucatastrofe.”

Theunissen belandde even in West-Oekraïne alvorens naar Roemenië door te steken. “Lviv, vroeger Lemberg of Lwow, is de enige plek waar ik niet wandelend heen trok. We beseffen nog niet dat die stad pal in het midden van Europa ligt. Hij is ook bijzonder mooi. Joseph Roth, die er vlakbij werd geboren en er studeerde, noemde het ‘de stad van de verdwenen grenzen’. Toen ik er was, hadden Oekraïners nog net een visum nodig om naar Europa te komen. Vlak daarna werd dat afgeschaft. Toch keek men in Polen naar Oekraïne als een ver buitenland, helemaal niet behorend tot Europa. Hoe anders liggen de kaarten nu.”

Geen beer op de weg

Ik = cartograaf drijft amper op pittige anekdotiek. “Denk je dat er in Europa nog plots een beer tegenover jou staat? Welnee. Het ging me er meer om een sfeer te vatten. Je stapt uit je stramien, je valt letterlijk uit je leven. Wandelend door Duitsland realiseerde ik me plots dat ik nog niets spectaculairs had meegemaakt. Ik dacht: er moet hier iets gaan gebeuren, ik ben wel een boek aan het schrijven!” Lachend: “Tot ik de absurditeit van die gedachte besefte.”

Het woord avontuur heeft nauwelijks nog betekenis, vervolgt hij scherp. “Het is een ‘vermarkt’ woord. We zijn nooit meer disconnected. Reizen en bestemmingen afvinken gebeurt alsof de wereld een eindeloze lusttuin is. Dat viel me op toen ik in Roemenië op een camping een Fransman en een Duitser hoorde pochen over alle plaatsen waar ze geweest waren. Ze praatten over Aziatische landen als over een straat in Lyon of Frankfurt. Het had iets pijnlijks. Maar ik voelde ook medelijden: de Fransman was opgevoed in een land en continent dat zich als vanzelfsprekend superieur en open voelde. Wit en mondig en vol zelfvertrouwen. Maar hij had geen diepgang.”

Nieuwsgierigheid kun je evengoed botvieren in de stad, in je omgeving, in de nabije natuur, is een conclusie die hij trok. “Dat onderscheid tussen thuis zijn en weggaan stel ik niet meer zo absoluut. De Franse aristocraat Xavier de Maistre (1763-1852) zette een neus naar de reisliteratuur van zijn tijd en beschreef in Voyage autour de ma chambre een 42 dagen durende tocht door zijn kamer. Maar mijn verlangen naar de verte zal blijven, de drang ook om alles achter te laten. Al is die nu gelukkig minder urgent.”

Jeroen Theunissen (1977) publiceerde eerder drie dichtbundels en verscheidene prozawerken. Zijn in 2013 verschenen familieroman De omwegen leverde hem lovende kritieken op en belandde op de shortlist van de Libris Literatuur Prijs. Voor de bundel Hier woon je kreeg hij de Herman de Coninck Publieksprijs 2016 en met de roman Jouw huid stond hij op de longlist van de BookSpot Literatuurprijs 2018. Beeld rv
Jeroen Theunissen (1977) publiceerde eerder drie dichtbundels en verscheidene prozawerken. Zijn in 2013 verschenen familieroman De omwegen leverde hem lovende kritieken op en belandde op de shortlist van de Libris Literatuur Prijs. Voor de bundel Hier woon je kreeg hij de Herman de Coninck Publieksprijs 2016 en met de roman Jouw huid stond hij op de longlist van de BookSpot Literatuurprijs 2018.Beeld rv
Ik=cartograaf, Jeroen Theunissen, De Bezige Bij, €24,99, 428 blz. Beeld
Ik=cartograaf, Jeroen Theunissen, De Bezige Bij, €24,99, 428 blz.

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden