PlusInterview

Japankenner Luk van Haute: ‘Ik wil een tegengif bieden tegen het rare Japan’

Een vogel, of een aantal vogels, of dé vogel: dat is in het Japans allemaal hetzelfde.Beeld Cliff van Thillo

Luk van Haute (57) is Japankenner en vertaler. ‘Ik wil een tegengif bieden tegen de beeldvorming van het rare, ondoorgrondelijke Japan.’

Toen hij een studie moest kiezen, vond Luk Van Haute ­Europese talen in zijn jeugdige overmoed ‘te gewoon’. Hij wilde iets bijzonders doen en koos daarom voor een zo vreemd mogelijke taal: Japans – een taal met zo’n 13.000 karakters in plaats van een alfabet, om maar iets te noemen. Inmiddels heeft de Vlaming ruim twintig boeken vertaald en is zijn werk onderscheiden met de Filter Vertaalprijs 2015 voor zijn bloemlezing Liefdesdood in Kamara en andere Japanse verhalen.

Welke problemen komt u bij het vertalen zoal tegen?

“Die zitten vooral in de grammaticale vaagheid van de taal; in het Japans blijft veel onuitgesproken. Er zijn geen lidwoorden, er is geen onderscheid tussen enkelvoud en meervoud, de voornaamwoorden – ik, jij, hij, dit, dat – worden doorgaans weggelaten en je kunt niet op basis van de werkwoordsvorm uitmaken of het onderwerp ik, jij, hij, wij of zij is.”

“Je moet daarom heel veel uit de context halen, interpreteren en expliciet maken wat er in het Japans niet staat. Of er nou een vogel door de lucht vliegt, of een aantal vogels, of dé vogel: dat is in het Japans allemaal hetzelfde.”

Uw laatste vertaling is De Poort, een roman van Soseki Natsume, van wie u eerder Kokoro vertaalde. Wie was Soseki?

“Soseki geldt als de godfather van de moderne Japanse literatuur. Hij leefde van 1867 tot 1916 en is nog altijd bekend en geliefd. Zijn boeken zijn in Japan een paar jaar geleden opnieuw als feuilleton in een krant afgedrukt en dat was een groot succes.”

“Soseki studeerde Engels en werd door de overheid met een studiebeurs naar Londen gestuurd. Hij was een van de eerste Japanners die van nabij in contact kwam met de Europese cultuur en literatuur. Daarover doceerde hij aan de keizerlijke universiteit in Tokio. Dat hij zijn aanstelling als hoog­leraar opgaf om zich aan het schrijven te wijden, was in die tijd een schandaal. Hij plaatste zijn individuele belang boven dat van de gemeenschap, en dat was ongehoord.”

Het plaatsen van het individuele belang boven dat van de gemeenschap zie je ook terug in De poort.

“Precies. Het is niet toevallig dat zowel in Kokoro als in De poort iemand optreedt die een individuele keuze maakt: in De poort op het gebied van de liefde, tegen het belang van zijn familie en tegen de vereisten van zijn carrière in.”

Ook in klassieke Japanse romans kom je vaak onmogelijke liefdes tegen die mensen toch najagen.

“Liefde die door de gemeenschap niet wordt aanvaard, is daar een belangrijk thema. Vaak eindigt die in een tragische dubbele zelfmoord. Dat is het klassieke patroon.”

Dus het is best bijzonder dat het echtpaar in De Poort zich terugtrekt uit de wereld en een vorm heeft gevonden om ermee te leven.

“Ja, het is geen happy end op z’n Hollywoods, maar ze blijven bij hun keuze en nemen er de verantwoordelijkheid voor, ze aanvaarden de gevolgen.”

Totdat het tot hoofdpersoon Sosuke doordringt dat door hun beslissing het leven van een goede vriend wordt ontwricht. Dat kwelt hem; hij is op zoek naar verlichting, maar beseft dat die niet voor hem is weggelegd.

“Je verwacht als westerse lezer misschien dat hij de confrontatie met het verleden aangaat, maar net op dat moment laat Soseki zijn personage gewoon weggaan, naar een zentempel. Daar vindt hij geen oplossing, in tegendeel: hij komt gedesillusioneerd terug.”

“Dat loopt parallel met Soseki’s eigen ervaring; hij worstelde met fysieke en mentale problemen, en is verschillende keren in een tempel op retraite gegaan, zonder dat dat resultaten opleverde.”

“Hij is nog opgegroeid in een samen­leving waarin alles duidelijk was; de plaats en de functie van iedereen lag vast. Voor sommige mensen was dat verstikkend, voor andere geruststellend. Met de hervormingen in het land aan het eind van de 19de eeuw kregen de Japanners meer vrijheid, maar daarmee ook meer verantwoordelijkheid. Dat was het grote thema waar Soseki mee worstelde; en eigenlijk de hele Japanse samenleving.”

De laatste tijd lijkt er een opleving van de belangstelling voor Japan gaande.

“In mijn boek Japan, schetsen uit het leven ­probeer ik een tegengif te bieden tegen de beeldvorming van het rare, ondoorgrondelijke Japan. Dat is een plaatje dat altijd geschetst wordt, ook vanuit Japan zelf. Men vindt het wel best dat het Westen het heeft over die unieke Japanse cultuur, die niemand kan doorgronden behalve de Japanners zelf. Toeristen en journalisten krijgen alleen maar dat soort ­plaatjes voorgeschoteld, die ze voor zoete koek slikken.”

“Pas als je er zoals ik jarenlang hebt gewoond, en in hun eigen taal met de Japanners kunt praten, kom je tot heel andere conclusies. Dat Japanners zich in bepaalde sociale situaties nogal uniform gedragen, wil niet zeggen dat ze allemaal over alles hetzelfde denken en dezelfde persoonlijkheid hebben. En er zijn grote regionale en sociale verschillen, bijvoorbeeld wat betreft inkomen.”

Waar komt die belangstelling vandaan?

“Je hebt natuurlijk de populariteit van manga­strips en twintigers kennen Pokémon en der­gelijke van kinds af aan; aan de universiteit is de grootste talengroep tegenwoordig Japans, niet Engels, Frans of Duits. Daar komt bij dat Japan, en de vluchten naar Japan, een stuk goedkoper zijn geworden. Er wordt vanuit Japan ook sterk ingezet op toerisme, als compensatie voor de economische crisis die al dertig jaar woedt. En dan waren er natuurlijk de Olympische Spelen die deze zomer in Tokio zouden plaatsvinden.”

Voorlopig kunnen we er nog niet heen, maar gelukkig zijn er boeken. Welke titels raadt u aan?

“Ik kan niet om mijn eigen bloemlezing heen: Liefdesdood in Kamara (Atlas Contact). De opzet was aan te tonen hoe divers de Japanse ­literatuur is en hoe moeilijk het is om over dé Japanse literatuur te spreken. Naast De poort blijft ook Kokoro (Lebowski) van Soseki Natsume een aanrader. Het zijn de romans waaruit de rest van de moderne Japanse literatuur is voortgekomen.”

“In Stille Sneeuwval (Veen, €17,50) schept ­Junichiro Tanizaki (1886-1965) een mooi beeld van hoe Japanners met elkaar omgaan aan de hand van het verhaal van vier zusters. Geen clichébeeld, maar een mooi palet aan inter­actie.”

“Nobelprijswinnaar Kenzaburo Oë is een wat vergeten schrijver, maar hopelijk verschijnt ­later dit jaar Seventeen opnieuw, ditmaal met het nog ontbrekende tweede deel; dat mocht eerder niet worden gepubliceerd vanwege de controversiële inhoud. Het is nog heel actueel, want gaat over een radicaliserende tiener. Het patroon dat erin wordt geschetst, kun je zo toepassen op bijvoorbeeld het moslimterrorisme, en wat je ook in het populisme ziet: het creëren van een vijandbeeld.”

Fictie, Soseki Natsume, De Poort, Karakter, €22,50, 328 blz.
Luk van Haute, Japan, Schetsen uit het Leven, Lannoo, €24,99 340 blz.
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden