PlusAchtergrond

Jan Pieterszoon Sweelinck: de beroemdste componist die Nederland ooit heeft gehad

Zaterdag is het vierhonderd jaar geleden dat Jan Pieterszoon Sweelinck overleed, de beroemdste componist die Nederland ooit heeft gehad. Ter gelegenheid van zijn vierhonderdste sterfdag zijn er tot het einde van de maand op verschillende locaties in de stad concerten met zijn muziek.

Componist Jan Pieterszoon Sweelinck (1562-1621), wiens portret op het biljet van 25 gulden stond.  Beeld Collectie Rijksmuseum
Componist Jan Pieterszoon Sweelinck (1562-1621), wiens portret op het biljet van 25 gulden stond.Beeld Collectie Rijksmuseum

Kennen we in het jaar 2421 de muziek van Louis Andriessen nog? In 2412 die van Otto Ketting? Zullen in 2403 de composities van Peter Schat iemand nog iets zeggen?

Pas wanneer we tegen die tijd zijn gereïncarneerd, en dan bij voorkeur in een mensen­gedaante ergens in de Lage Landen — als die tenminste tegen die tijd niet allang zijn verzwolgen door de stijgende zeespiegel — kunnen we daar met zekerheid een antwoord op geven. Erg gerust kun je er niet op zijn, in alle eerlijkheid.

Over componist Otto Ketting verschijnt in januari bij uitgeverij Prometheus Elmer Schönbergers biografie Inspiratie wantrouw ik ten zeerste en dat zal voor een opleving van de bijbehorende muziek zorgen. Maar je hoeft slechts te denken aan de concertmatige nasleep van de ­biografie Alles moest anders uit 2015 die Bas van Putten schreef over Peter Schat om hierover geen al te grote verwachtingen te koesteren.

Geen blijvende liefde

Anders dan Engeland, Duitsland, Oostenrijk en Rusland, heeft Nederland nooit veel blijvende liefde getoond voor zijn componisten. Misschien is er een eenvoudige verklaring. Nederland heeft nooit een Purcell, Johann Sebastian Bach, Beethoven, Wagner, Strauss, Schubert, Mozart, Mahler, Tsjaikovski, Moessorgski, Prokofjev of Sjostakovitsj voortgebracht. Misschien zelfs geen Benjamin Britten of Edward Elgar, om even bij het Verenigd Koninkrijk te blijven.

Of toch wel? Wat te denken van Jan Pieterszoon Sweelinck? De enige Nederlandse componist wiens hoofd op een bankbiljet is vereeuwigd — het bankbiljet van 25 gulden. Dat ‘geeltje’ met de bebaarde tronie van Sweelinck bleef bijna tot aan het einde van het guldentijdperk in omloop. Ook gemeten in het aantal straten, ­pleinen, dreven, hoven en plantsoenen dat naar hem is vernoemd, is Sweelinck met afstand de beroemdste componist van Nederland.

Een blik in de Basisregistratie Adressen en Gebouwen van het kadaster zorgt voor lichte duizelingen. Wie in het zoekscherm de naam Sweelinck intikt, krijgt maar liefst 5396 treffers, van Sweelincklaan, Sweelinckplein, Sweelinckweg, Sweelinckdreef, Sweelinckplantsoen, Sweelinckhof, Sweelinckplaats, Sweelinckrode tot Sweelincklaantje, al dan niet voorzien van voornamen of initialen.

In de plaats Monster volstaan ze met ‘Sweelinck’ en in Oegstgeest houden ze het als enige op de Jan Sweelincklaan, dus zonder Pieterszoon erbij. Amsterdam heeft een Eerste en een Tweede Sweelinckstraat, al was dat van 1880 ­tot 1890 één straat, die in tweeën werd geknipt toen het Sarphatipark zijn intree deed.

Oude Kerk

Die Amsterdamse Sweelinckstraat is de oudste van allemaal, wat volkomen rechtvaardig is, aangezien Sweelinck vanaf 1577 tot aan zijn dood, dus maar liefst 44 jaren lang, de organist was van de Oude Kerk. Hij werd daar ook begraven, in de oostelijke kooromgang van de kerk. Zoek naar grafplaatnummer 99.

De roem en invloed van Sweelinck waren in zijn tijd groot, vooral in Engeland en Duitsland. Zonder veel overdrijving is er zelfs een rechte lijn te trekken naar Bach, wiens grote voorbeelden, Buxtehude en zijn leermeester Reincken, beiden leerlingen waren van Swee­lincks oud-pupil Heinrich Scheidemann.

Na zijn dood raakte Sweelinck alleen wel snel in de vergetelheid. Musicoloog Rudolf Rasch stelt dat zijn muziek tussen 1650 en 1850 in feite niet meer bestond. Pas nadat halverwege de negentiende eeuw, onder invloed van de romantiek en een bijbehorend oplevend nationalisme, er belangstelling begon te ontstaan voor het Nederlandse muzikale verleden, kwam Sweelinck weer in beeld. Door toedoen van Frederik Tiedeman, die in 1869 een werkenlijst samenstelde en biografische informatie op een rij zette, werd de spelling van de naam van onze beroemdste componist eindelijk ook definitief bepaald op Sweelinck. Voordien kwam die naam in allerlei andere varianten voor.

Weinig faam

Om te zeggen dat een nieuwe volksheld was opgestaan, zou overdreven zijn. In 1893 sneuvelde bijvoorbeeld het plan in Amsterdam een standbeeld voor hem op te richten, omdat er van de benodigde twintigduizend gulden na zes jaar collecteren pas twaalfhonderd gulden was opgehaald.

Je kunt je afvragen in hoeverre dat inmiddels is veranderd. Sweelincks muziek is te ingewikkeld, te elitair zo men wil, om ooit de harten van een breed publiek te kunnen veroveren. Natuurlijk, Bachs muziek is ook ingewikkeld en elitair, maar die schreef tenminste nog Air, Erbarme dich, mein Gott en andere meezingers. Sweelinck is voor virtuoze uitvoerders en virtuoze luisteraars.

Daarom alle denkbare lof voor het Gesualdo Consort Amsterdam dat onder leiding van Harry van der Kamp Sweelincks integrale oeuvre — de vocale en instrumentale werken — in prachtige, meervoudig en internationaal bekroonde edities op 23 cd’s vastlegde. Die uitgave, Het Sweelinck Monument, zou eigenlijk gratis aan elk huishouden in Nederland ter beschikking moeten worden gesteld. Maar ja.

Het Gesualdo Consort Amsterdam brengt ­in het weekend van 23 en 24 oktober een muzikaal eerbetoon aan Sweelinck in het Muziekgebouw. Beeld Hans Hijmering
Het Gesualdo Consort Amsterdam brengt ­in het weekend van 23 en 24 oktober een muzikaal eerbetoon aan Sweelinck in het Muziekgebouw.Beeld Hans Hijmering

Sweelinck Festival
Op het Sweelinck Festival wordt de muziek op alle denkbare manieren gecelebreerd, culminerend in het weekend van 23 en 24 oktober, met als hoog­tepunt een optreden van het Gesualdo Consort in het Muziekgebouw. sweelinckfestival.nl

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden