Is de houdbaarheidsdatum van de selfie bereikt?

Zondag is het dertien jaar geleden dat het woord 'selfie' voor het eerst werd gebruikt, op een Australisch online forum. Wat zegt de selfie over deze tijd? En zijn we 'm al zat?

Susan Sarandon maakte in 1991 al een selfie in de film Thelma and Louise. Alleen was er toen nog geen naam voor. Beeld /
Susan Sarandon maakte in 1991 al een selfie in de film Thelma and Louise. Alleen was er toen nog geen naam voor.Beeld /

In april leek het er even op dat de selfie zijn beste tijd had gehad. Niemand minder dan de Britse prins Harry weigerde een tienermeisje een gezamenlijke selfie met de mededeling: 'Ik haat selfies.' Hij zei:'Ik weet dat je jong bent, maar selfies zijn slecht. Neem liever een gewone foto.'

De woorden van Harry bleken toch wat voorbarig te zijn. Selfiekoninginnen als Kim Kardashian en Rihanna, alsmede de gewone mens, selfieën sindsdien nog vrolijk door.

Zondag is het precies dertien jaar geleden dat het woord 'selfie' voor het eerst werd gebruikt, zo wil de overlevering. De Australische Nathan Hope plaatste op een online forum een foto van de hechtingen in zijn lip nadat hij beschonken onderuit was gegaan op de 21ste verjaardag van een vriend. 'Sorry voor de focus, het was een selfie,' schreef hij erbij. Sindsdien is de selfie voor deze tijd geworden wat de Spice Girls voor de jaren negentig waren: bepalend, not done als je ouder dan twaalf bent, maar stiekem toch leuk.

Overigens duurde de opmars van de selfie langer dan die van de Spice Girls. Pas in 2013 nam de selfie als woord én fenomeen een vlucht, het jaar dat The Oxford Dictionary het tot woord van het jaar uitriep. Sindsdien wordt de selfie vaak aangehaald als symbool voor alles wat er mis is met nu: we zijn te veel gefocust op onszelf, immer bezig op mobieltjes en er is geen groter goed dan het verzamelen van zo veel mogelijk likes op Facebook. Populaire studies mogen graag onderstrepen dat wie veel selfies maakt en zeer actief is op sociale media hoog scoort op de schaal van narcisme.

Maar klopt dat wel? Communicatiewetenschapper Annemarie van Oosten (UvA) stelt dat het in de praktijk allemaal meevalt met dat navelstaren van nu. Het enige nieuwe is dat we nu meer 'tools' hebben dan vroeger om te laten zien hoezeer de mens met zichzelf bezig is, zegt zij. 'Ik denk dat iedereen - en dat geldt vooral voor jongeren - doet wat we altijd al deden, alleen sociale media maken het zichtbaarder. Vroeger wilde je ook goedkeuring van je klasgenoten dat je de juiste schoenen droeg.'

De selfie an sich is eigenlijk helemaal geen nieuw fenomeen. Sterker: de hele portretfotografie is begonnen met een selfie. Het eerst bekende fotoportret ooit is er een dat de Amerikaanse fotografiefanaat Robert Cornelius van zichzelf maakte. In 1839. 'De eerste lichtfoto ooit gemaakt,' schreef hij op de achterkant.

Zelfontspanner op de markt
De Franse beeldonderzoeker André Gunthert stelt in een recentelijk essay dat de amateurfotografie er sinds de begindagen om schrééuwt dat je als fotograaf ook zelf op de foto staat. Al in 1954 kwam het eerste model camera voor de grote massa op de markt waarin een zelfontspanner zat. De wervende tekst in een advertentie van toen: 'Laat zien dat je er zelf deel van uitmaakt, dan wordt de foto pas interessant.' En ook de selfiestick werd al eens eerder gelanceerd: in de jaren tachtig.

Volgens Gunthert is het maken van een selfie alleen maar logisch: je kent als fotograaf negen van de tien keer de mensen die je fotografeert, en momenten samen wil je graag vastleggen. Als voorbeeld haalt hij de film Thelma & Louise aan uit 1991. Daarin houdt Louise (Susan Sarandon) aan het begin van hun roadtrip een camera omgekeerd op haar en Thelma (Geena Davis) gericht en drukt af. 'Thelma en Louise maken wat op dat moment nog niemand een selfie noemde,' aldus Gunthert. Dat beide vrouwen geheel natuurlijk een passende selfiepose aannemen, bewijst wat hem betreft dat 'autofotografie' ook in de jaren negentig al hartstikke ingeburgerd was.

Ingeburgerd of niet, er kleeft een viezig smaakje aan de selfie. Zelden maakt iemand er een zonder daarbij lacherig aan te kondigen: 'Nou, ik ga een selfie maken hoor.' Daarbij is het zaak 'selfie' aanstellerig uit te spreken, zodat iedereen weet dat je het hele gebeuren niet serieus neemt. We heten per slot van rekening niet allemaal Kim Kardashian of Heleen van Royen (beiden maker van een selfieboek).

'Er rust een taboe op de selfie,' beaamt Annemarie van Oosten. 'Je associeert het maken ervan toch met narcisme. Je wilt niet dat mensen denken dat je te veel met jezelf bezig bent.'

Zwakke narcist
De selfie doet Hoogleraar sociologie Peter Achterberg (Universiteit Tilburg) denken aan wat de Amerikaanse historicus Christopher Lasch eind jaren zeventig constateerde in zijn boek The culture of Narcissism. Mensen worden narcistischer, vond Lasch, maar dan niet op de manier dat ze zichzelf hoe dan ook fantastisch vinden. Nee, de mens wordt een zwakke narcist: een die continu behoefte heeft aan applaus van anderen. 'En met de komst van de sociale media kun je nu de godganse dag laten weten wat je aan het doen bent,' zegt Achterberg. Genoeg applausmomenten dus.

Je kunt het idee achter de selfie echter verder doortrekken. Zo stelt het Amerikaanse Wisecrack dat we er niet veel aan kunnen doen dat we selfies maken. Wisecrack maakt korte filmpjes over filosofie en doet dat in 8-bit - zeg maar hoe Super Mario-spelletjes er vroeger uitzagen. Voor Why do we take selfies? grijpt Wisecrack terug op filosoof Michel Foucault. Die stelde dat we steeds meer een maatschappij zijn geworden waarin mensen worden aangespoord te laten zien wie ze zijn. Dat is ooit al begonnen met het biechten in de kerk. We vertelden de priester over onze zonden en verrek: dat luchtte op! En als biechten al zo verlichtend werkt, waarom dan niet meteen vertellen in het algemeen wat ons bezighoudt, en vooral: wie we zijn, aldus Foucault. Ik selfie, dus ik ben.

Maar dat de selfiemanie geregeld doorschiet, valt niet te ontkennen. Vroeger plakte je familiekiekjes in het familiealbum. De komst van platformen als Myspace (2003) en later Facebook en Instagram maakt dat je nu álles met íedereen kunt delen. De geboorte van de front facing camera (de camera aan de voorkant van je smartphone) gaf daar een extra slinger aan.

Overlijden tijdens een selfie
Het heeft rare excessen tot gevolg: mensen overlijden omdat ze zo druk zijn met hun selfie dat ze niet kijken wat ze doen (een man in Texas stierf deze maand toen het wapen afging waarmee hij poseerde) of maken een absurde 'scheidingsselfie' (een selfie om je scheiding te bezegelen - dit lijkt vooralsnog alleen in de VS voet aan de grond te krijgen). Bij het merendeel van de selfies valt sowieso de vraag te stellen: had je dit niet beter lekker voor jezelf kunnen houden?

Terug naar prins Harry. Die staat namelijk niet alleen in zijn selfiehaat. De Britse journalist Jonathan Jones schreef in The Guardian dat de selfie wat hem betreft over zijn hoogtepunt heen is en dat hij hoopt dat we er eind dit jaar necrologieën over schrijven.

De Britse historicus Simon Schama klaagde bij de aftrap van een portrettententoonstelling in Londen dat niemand elkaar in de metro nog aankijkt, maar alleen maar op z'n mobiel zit te rammen. Dat zien we overigens niet alleen in de metro. En dan hebben we het nog niet over het verbod op de selfiestick bij festivals, in musea en in voetbalstadia wereldwijd dit jaar: selfieplekken bij uitstek.

Het Groene Boekje
Is de selfie op zijn retour? Daar ziet het toch niet naar uit. Het Groene Boekje neemt selfie vanaf oktober op in de gelederen (de laatste gedrukte Woordenlijst der Nederlandse Taal stamde alweer uit 2005) en op Google Trends vertoont de zoekterm 'selfie' vanaf april 2014 nog altijd een licht stijgende lijn.

Dat is overigens rond hetzelfde moment dat Ellen DeGeneres selfiegeschiedenis schreef door tijdens de Oscaruitreiking een selfie te twitteren, met daarop onder anderen zijzelf, acteurs Bradley Cooper, Jennifer Lawrence, Julia Roberts en Angelina Jolie. Het werd meteen de meest geretweete tweet ooit en Twitter riep 2014 uit tot 'Jaar van de Selfie'.

De Spice Girls telden drie gouden jaren. Als we de selfie langs die lat leggen, zitten we nu ongeveer op de helft. Het wordt nog een flitsende tijd. Klik!

Een selfie van astronaut Alexander Gerst. Beeld /
Een selfie van astronaut Alexander Gerst.Beeld /
Kim Kardashian maakte een selfieboek. Beeld /
Kim Kardashian maakte een selfieboek.Beeld /
Ellen DeGeneres schreef selfiegeschiedenis door tijdens de Oscaruitreiking een selfie te twitteren, met daarop onder anderen zijzelf, acteurs Bradley Cooper, Jennifer Lawrence, Julia Roberts en Angelina Jolie. Het werd meteen de meest geretweete tweet ooit Beeld EPA
Ellen DeGeneres schreef selfiegeschiedenis door tijdens de Oscaruitreiking een selfie te twitteren, met daarop onder anderen zijzelf, acteurs Bradley Cooper, Jennifer Lawrence, Julia Roberts en Angelina Jolie. Het werd meteen de meest geretweete tweet ooitBeeld EPA
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden