Apollo rijdt zijn zonnewagen over de dierenriem, Pierre Philippe Thomire, 1796-1805. Vuurverguld en gepatineerd brons, marmer.

PlusAchtergrond

Inspiratie voor op de schouw: op het Museumplein zijn nu de meest monumentale Franse klokken te zien

Apollo rijdt zijn zonnewagen over de dierenriem, Pierre Philippe Thomire, 1796-1805. Vuurverguld en gepatineerd brons, marmer.Beeld René Gerritsen

Op het Museumplein zijn in de villa tussen het Van Gogh en Moco Franse pronkklokken te zien in pop-uptentoonstelling Once upon a time. De klokken zijn bijeengebracht door een anonieme verzamelaar. Groots wordt niet geschuwd, zowel in thema’s niet als in de klokken zelf.

Edo Dijksterhuis

Het verhaal van Phaëton is een van de aangrijpendste uit de Griekse mythologie. Hoofdpersoon is de onwettige zoon van zonnegod Helios, die hem bij wijze van compensatie voor slecht vaderschap voor één dag met de zonnewagen door de hemel laat rijden. Phaëton kan de paarden niet in bedwang houden, rijdt te dicht bij de wolken, die verdampen, en te dicht bij de aarde, die verschroeit.

Om nog meer schade te voorkomen, schiet oppergod Zeus hem uiteindelijk met bliksemschichten uit de lucht, waarop Phaëton te pletter valt.

Klokkenmaker Pierre-Etienne Romain beeldt het noodlottige moment uit met ongekend veel dynamiek en drama. We zien Phaëtons lichaam in vrije val en we zien doodsangst in de ogen van de paarden terwijl de zonnewagen versplintert. Je zou bijna vergeten dat je naar een klok kijkt.

Niche in de kunst

Romains meesterwerk is slechts een van de ruim tachtig pendules en cartelklokken in de tentoonstelling Once upon a time. Niet eerder waren in Nederland zoveel Franse klokken uit de 18de en vroeg 19de eeuw bij elkaar te zien.

Dat hebben we te danken aan een anonieme verzamelaar die dertig jaar geleden interesse opvatte voor deze niche in de toegepaste kunst. Toen de stadsvilla tussen Moco en het Van Gogh Museum begin dit jaar langere tijd leeg bleek te staan, besloot hij dat het tijd was om zijn Parnassia Collectie met het publiek te delen.

De studie die de tijd wil stoppen, Jean-Baptiste Héricourt, 1806-1810. Vuurverguld en gepatineerd brons, marmer.  Beeld René Gerritsen
De studie die de tijd wil stoppen, Jean-Baptiste Héricourt, 1806-1810. Vuurverguld en gepatineerd brons, marmer.Beeld René Gerritsen

Dat de tentoonstelling op deze atypische, niet-museale locatie goed uitvalt, is grotendeels te danken aan interieurarchitect Judith van Mourik. Zij verduisterde de relatief krappe ruimtes en bedekte de wanden met donkere verf, golvend gouden glitterstof of matte spiegels. Zo kom je telkens in een andere sfeer en lijkt het pop-upmuseum veel groter dan het eigenlijk is. Bovendien worden op iedere drempel je ogen weer verfrist waardoor je niet ‘blingblasé’ wordt, een reëel gevaar met zoveel glimmend metaal en weelderige krullen.

Geen nieuwe meesters meer

De oudste klok in de presentatie dateert van 1743, de jongste van 1820. Tussen die twee jaartallen lag de gouden eeuw van de Franse klokkenmakers. Aanvankelijk werkten die in een strikt gecontroleerd gildesysteem, waardoor de productie beperkt was en alleen de koning en allerhoogste adel zich een ornamenteel uurwerk konden veroorloven.

Na de Franse Revolutie (1789-1799) stond het vaklieden vrij om voor zichzelf te beginnen en explodeerde de klokkenindustrie. Sommige ateliers telden tot wel 800 werknemers met een verregaande mate van specialisatie, waardoor de kwaliteit nog hoger werd. Maar de afschaffing van de gilden betekende ook dat er geen nieuwe meesters meer werden opgeleid en met de dood van de laatste generatie experts eindigde de bloeiperiode.

Stilistisch maakten de klokken een ontwikkeling door van intiem rococo via iets strakker neoclassicisme tot empire, dat gekenmerkt wordt door steeds hogere en hoekigere sokkels. Contrasterend materiaalgebruik is typerend voor alle getoonde klokken, die hun weelderige uitstraling te danken hebben aan een combinatie van marmer, verguld brons en gepatineerd brons met een aardse zwarte kleur.

Olifant met aap

De verbeelde onderwerpen variëren. Te zien zijn onder andere een carrousel en een olifant met aapje op zijn rug. Bijzonder is een tuinman met een plant in een kruiwagen die is samengesteld uit vleermuisvleugels, kippenpoten en regenwormen – zijn natuurlijke handlangers in de strijd tegen schadelijke insecten.

Veel vaker zijn de voorstellingen ontleend aan de Griekse en Romeinse mythologie. Naast Phaëton zien we Apollo met zijn luit, Zeus die vermomd als stier Europa ontvoert, Venus op een strijdwagen voortgetrokken door zwanen en Amor die zijn pijlen slijpt – gouden om mensen verliefd te laten worden, loden om afkeer op te wekken.

Voor wie niet zo thuis is in het werk van Ovidius, Vergilius of Homeros is de uitgebreide audiotour van grote toegevoegde waarde.

Schuren met zand

Het luisteren van de audiotour dwingt bovendien tot vertraagd kijken, waardoor je beter ziet hoe het klokkenmakersmetier door de tijd heen veranderde. In de vroege jaren deed de vergulder het gedetailleerde werk van de ciseleur (metaalbewerker) grotendeels teniet door de vormen schoon te schuren met zand. De rococoklokken hebben daardoor ietwat stompe hoeken en de guirlandes zijn vrij grof. Toen werd overgestapt op salpeterzuur werden de details scherper en preciezer.

De klokken werden ook steeds monumentaler. Ze kwamen los van de muur en werden los op de schouw gezet, de ereplaats voor het duurste en meest prestigieuze object in de kamer. Het bezoek kon zich vergapen aan bijvoorbeeld Apollo die met hulp van Mercurius een span paarden ment. Pas in tweede instantie zie je dat in het wagenwiel een wijzerplaat zit verwerkt. Het uurwerk is – zoals vaak bij deze werkstukken – ondergeschikt aan de beeldhouwkunst. Zoals de tijd hier ondergeschikt is aan het verhaal.

Once upon a time: t/m 31 oktober, Museumplein 4.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden