In soap Um Haroun zijn de Joden eens niet de vijand

In de populaire Saoedische soap Um Haroun – in de hele Arabische wereld te zien – gaan Joden, moslims en christenen ‘gewoon goed’ met elkaar om. De serie heeft daardoor in de hele regio zowel fans als fervente critici.

De Iraakse Alla’a Shaker en Saoedische Abdulmohsen al-Nemr spelen een Joods echtpaar in Um Haroun.Beeld VIA REUTERS

In een dorp aan de Perzische Golf plengt een christelijke vrouw liefdestranen om een islamitische winkelier die gevangenzit in een ellendig huwelijk. Zijn vrouw heeft een oogje op een andere moslim. Maar zijn aanbidster zal hem niet krijgen, want hij is smoorverliefd op de dochter van de plaatselijke rabbijn.

Een in de Arabische wereld razend populaire televisieserie ontwart deze kluwen van religie en liefde, onderwerpen die tot verhitte discussies leiden. Bijvoorbeeld over de historische relaties tussen Arabische en Joodse gemeenschappen, of de verschuivende standpunten van sommige huidige Arabische leiders tegenover Israël.

De serie Um Haroun (de moeder van Aaron) speelt zich af in de jaren veertig en vijftig en belicht delen uit de historie van de regio die vaak worden verzwegen of over het hoofd gezien, zoals de Joodse aanwezigheid aan de Perzische Golf. Liefhebbers zien er een pleidooi in voor het vreedzaam samenleven van mensen van verschillende geloven. Critici spreken echter van een schandelijke poging om Arabieren anders te laten denken over Israël, misschien als voor­bode van het aanknopen van diplomatieke relaties. Die ‘normalisering’ geldt voor velen in de Arabische wereld als een vloek.

Vooropgezet plan

Het coronavirus heeft ervoor gezorgd dat moskeeën gesloten zijn en dus zou de ramadan dit jaar sowieso al de geschiedenisboeken in gaan. Maar volgens de vooraanstaande Palestijnse journalist Abdel Bari Atwan is er nog een reden waarom deze vastentijd moslims lang zal heugen. Hij schrijft: ‘Omdat we getuigen zijn geweest van de grootste normaliseringscampagne ooit, aangespoord door Saoedische media die met behulp van de regering in Riyad collaboreren met de Israëlische bezetters.’

Velen in de Arabische wereld denken dat het historische televisiedrama hoort bij een overheidsinitiatief om mensen op andere gedachten te brengen. Um Haroun wordt uitgezonden door MBC, de grootste tv-zender in de Arabische wereld. Het is in naam een particuliere omroeporganisatie, maar in werkelijkheid maakt de Saoedische staat er de dienst uit.

Op MBC is ook een veelbekeken komedie te zien die de spot drijft met traditionele Arabische opvattingen over Israël. Een aanwijzing dat ook hier amusement met propaganda wordt vermengd, hoor je vaak in het Midden-Oosten.

Beide shows worden uitgezonden gedurende de ramadan, als kijkcijfers traditioneel omhoogschieten omdat gezinnen tijdens de iftar massaal aan het scherm zitten gekluisterd.

MBC ontkent dat het opdracht kreeg van de ­Saoedische regering om Joden in gunstige zin af te beelden, maar beide shows vallen samen met even discrete als duidelijke Arabische blijken van sympathie jegens Israël.

Een vijandige houding tegen dat land, in combinatie met steun voor de Palestijnen, was historisch gezien een van de weinige zaken die Arabieren overal in het Midden-Oosten verbond. Maar de afgelopen jaren hadden veel Arabische regeringen het vooral druk met oorlogen, opstanden en economische crises. De Palestijnse zaak zakt steeds verder op hun lijst van prioriteiten.

Tegelijkertijd begonnen sommige leiders van Golfstaten Israël niet langer te beschouwen als de eeuwige vijand, maar eerder een potentiële bondgenoot tegen de bedreigingen van bijvoorbeeld Iran en de Moslimbroederschap.

Volgens de Saoedische kroonprins Mohammed bin Salman hebben zijn land en Israël gemeenschappelijke belangen op handels- en ­veiligheidsgebied. Volgend jaar is Israël mogelijk zelfs vertegenwoordigd op een handelsbeurs in de Verenigde Arabische Emiraten, hoewel dat land geen diplomatieke relaties onderhoudt met de Joodse staat, net zomin als Saoedi-Arabië.

Ook de Britse expert Michael Stephens ziet een verband tussen die ontwikkeling en de televisieseries waarin Israël en de Joden nu eens niet worden verketterd. De regeringen in de Golf­regio houden volgens hem de media onder streng toezicht, dus is de ‘boodschap’ in beide series wel degelijk officieel goedgekeurd. Stephens: “MBC zou zoiets nooit uitzenden zonder een teken vanuit de regering dat het mag.”

Beangstigend en schandalig

De komische serie heet Makhraj 7 (of Uitgang 7), een volkse Saoedische uitdrukking waarmee je aangeeft bepaalde gesprekken te willen ont­lopen. De acteurs steken de draak met de opvattingen over Israël in de Saoedische maatschappij. In een van de afleveringen ontdekt een vader dat zijn zoontje een onlinevideospel speelt met een Israëlisch leeftijdgenootje. De man foetert dat zijn bloedeigen kind heult met ‘de vijand’. Een familielid wil dat de jongen zijn Israëlische contact gebruikt voor spionage, een ander ziet hierin een mogelijkheid om zaken te doen met Israëliërs. Hij vindt de Palestijnen ondankbaar voor alle hulp die ze in de loop der jaren van de Saoedi’s kregen. Zulke scènes maken Palestijnen woedend.

“Zelfs in mijn ergste politieke nachtmerries had ik niet verwacht dat een Arabier zo openlijk en gemakkelijk zou praten over normalisering met Israël,” zegt Ziad Khaddash, een schrijver en journalist op de Westelijke Jordaanoever. “Het is beangstigend en schandalig.”

Acteurs uit Koeweit en Oman tijdens en draaidag van Um Haroun in Dubai. Beeld VIA REUTERS

De serie Um Haroun draait om een oudere Joodse verpleegster in een denkbeeldig dorp in de Golfregio van 1948, ten tijde van het ontstaan van Israël. Alle acteurs zijn Arabisch. Ze spelen christelijke, islamitische en Joodse dorpsbewoners die verzeild raken in tal van intriges, terwijl ze hun winkels proberen te bestieren. Alle gezinnen gaan goed met elkaar om, gaan bij elkaar op bezoek en zijn aanwezig bij elkaars huwelijken en begrafenissen.

Er is een scène waarin een moslim zijn verloving viert en zijn Joodse vrienden hem feliciteren met een welgemeend ‘mazzeltov’. Joodse, christelijke en islamitische vrouwen koken samen een maaltijd voor het begin van de sabbat.

Nu en dan lopen de spanningen hoog op, zoals wanneer een moslim weigert thee te drinken uit hetzelfde glas als een Jood, of wanneer een groep kinderen een rabbijn uitjouwt.

Soms worden Joden wel erg clichématig afgebeeld, maar over het algemeen vertelt de serie een idealistisch, fictief verhaal over de tijd voor en kort na het uitroepen van de Israëlische onafhankelijkheid, toen de meeste Joden Arabische landen ontvluchtten of eruit werden gezet. Een reeks regionale oorlogen volgde.

Het idyllisch afgeschilderde dorp, omgeven door een lemen muur, wordt al aan het begin van de serie opgeschrikt door een extra nieuwsuitzending op de radio over het uitroepen van de staat Israël. Kort daarop wordt een Joodse inwoner door een onbekende vermoord. De spanningen tussen de aanhangers van verschillende religies lopen op en worden uitgesponnen over de rest van de serie, waarvan tot het eind van de ramadan nog elke avond een aflevering te zien is.

Gedurfd

De schrijvers en andere betrokkenen ontkennen elk verband met actuele politiek in de Arabische wereld. Volgens MBC richt de serie zich op ‘tolerantie, gematigdheid, openheid en het samenleven in een gebied waar sektarisme zijn intrede nog moest doen’. Ali Shams uit Bahrein, die het script schreef met zijn broer, liet zich inspireren door een Joodse verpleegster die bekend stond als Um Jan. Ze werkte halverwege de vorige eeuw in Bahrein. Shams: “De serie staat zo ver als maar kan af van wat mensen zeiden over zionistische politiek. Ons doel was om mensen bij elkaar te brengen, te leren elkaar te respecteren.”

De Saoedische journalist Hussein Shobokshi schreef over de ‘flinke schok’ onder Arabische kijkers die Joodse symbolen zagen als de davidster en de menora, om maar te zwijgen van het horen van Hebreeuws. In een artikel in de krant Al-Sharq Al-Awsat prijst Shoboshi de ‘gedurfde serie’, omdat de makers aandacht besteden aan de geschiedenis van het Jodendom in de Arabische wereld. Militante Palestijnen spraken echter meteen na de eerste uitzending van ‘verraad’.

De acteurs hadden enige ophef wel verwacht, maar niet dat de debatten zo fel zouden zijn. De Saoediër Abdulmohsen al-Nemr was enthousiast toen hij voor de rol van rabbijn werd gevraagd. Hij ging te rade bij een Joods lid van het parlement van Bahrein en leerde wat Hebreeuws om overtuigender over te komen. Critici weigeren volgens hem te accepteren dat de regio ooit anders was dan nu. Al-Nemr: “De serie heeft de geschiedenis echt niet herschreven, want Joden leefden hier nu eenmaal; hun begraafplaatsen, hun huizen zijn er nog steeds.”

© The New York TimesVertaling René ter Steege.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden