PlusTentoonstellingrecensie

In Schurend Paradijs op zoek naar erfenis van Mondriaan

Schurend Paradijs in Kunsthal Kade, Eruptie, 2022, LOLA Landscape Architects.  Beeld Mike Bink
Schurend Paradijs in Kunsthal Kade, Eruptie, 2022, LOLA Landscape Architects.Beeld Mike Bink

Een paradijs op aarde, bestaat dat nog? In de tentoonstelling Schurend Paradijs in Kunsthal Kade gaan hedendaagse kunstenaars op zoek naar de erfenis van Piet Mondriaan.

Kees Keijer

Op de Varkensmarkt in Amersfoort ligt een zebrapad met de kleuren rood, geel en blauw. Piet Mondriaan werd 150 jaar geleden in Amersfoort geboren en dat zie je op allerlei plekken in de stad terug. In Kunsthal Kade wordt het oeuvre van de kunstenaar afgezet tegen hedendaagse kunstenaars. Mondriaan schreef in 1926 in Parijs uit te kijken naar een nieuwe toekomst voor de nieuwe mens, die gelukkig zal zijn ‘in het aardse paradijs door hemzelf geschapen’. Zoals bekend liep het allemaal anders.

Kunsthal Kade vroeg twaalf kunstenaars om in Amersfoort werk te maken over een aards paradijs. Daarin heeft het utopische ideaal van Mondriaan plaatsgemaakt voor een dystopisch wereldbeeld dat gedomineerd wordt door klimaatverandering, milieuverontreiniging, uitputting van grondstoffen, oorlog en overbevolking. Hedendaagse kunstenaars geloven niet meer in een maakbare samenleving, maar ze reageren des te meer op de relatie tussen mens en natuur.

Schipbreuk

In de centrale hal hangen schilderijen van internationale kunstenaars die landschappen laten zinderen, maar ook de kunstmatigheid en het gevaar van de natuur laten zien. Het zijn over het algemeen grote doeken en ze zijn nogal krap naast elkaar gehangen, wat een zeker gevoel van onbehagen vergroot. In een theatraal schilderij met weelderige bomen en planten van Maria Klabin kun je in tweede instantie een groep mensen op de achtergrond ontwaren. Ze kijken naar een aap in een botanische tuin. De natuur wordt hier gereduceerd tot een exotisch schouwspel.

Friedrich Kunath is een Duitse schilder die naar Los Angeles verhuisde, het avontuur tegemoet. De beeldtaal van zijn landschappen leunt zwaar op de romantische schilders en de Amerikaanse Hudson School, vol ontzagwekkende vergezichten. Maar ook hier overheerst de kunstmatigheid. Staan daar nou songteksten in de verf gekrast?

Op een grote houtskooltekening van Rinus Van de Velde dobbert een eenzame figuur op een vlot op zee, de verrekijker gericht op een teken van redding in de verte. Maar de zee is een groot doek en het vlot ligt in een interieur. De schipbreuk is slechts in scène gezet, een romantisch verlangen om de natuurkrachten te ervaren.

Stoeptegels

En natuurlijk mag in dit geval Armando niet ontbreken, de kunstenaar die als kind in Amersfoort getuige was van de Duitse bezetting en dat later sublimeerde in zijn ‘schuldige landschappen’.

Tussen al die schilderijen met natuurmotieven heeft Lola Landscape Architects een spectaculaire installatie gemaakt met varens en boomvarens die door een trottoir van stoeptegels omhoog komen. Zulke planten groeiden 300 miljoen jaar geleden ook al in Nederland en nu neemt de jungle het weer over van de stedelijke omgeving, is de gedachte.

Veel kunstwerken op Schurend Paradijs zijn speciaal voor de tentoonstelling gemaakt. De bezoeker wordt telkens omgeven door een ruimtevullende installatie waarin kunstenaars reageren op Mondriaans opvattingen over het aardse paradijs.

Dat werkt goed. In de zaal van Tanja Smeets word je omringd door allerlei structuren die doen denken aan planten of koralen. De plastic constructies knisperen zachtjes, bewegen heel traag en lijken een eigen leven te leiden. Ze kruipen langs vloeren en wanden en nemen zo langzaam bezit van de ruimte.

Maison de Faux presenteert een onderwaterwereld met glamour, parels en diamanten. In tweede instantie zien we de lege blikjes, plastic rommel en ander afval. Het aardse paradijs bestaat hier uit een hol verlangen naar rijkdom en luxe.

Goudmijn

Een van de weinigen die de paradijsgedachte enigszins levend houdt, is Alexandra Kehayoglou. De Argentijns-Griekse kunstenaar maakte een meterslang tapijt dat eruitziet als een landschap en dat voor een deel tegen de muur opkruipt. Het is gebaseerd op een landkaart van een Argentijns moeras. Er zijn wel sporen van menselijke handelingen zichtbaar, maar het geheel oogt tamelijk idyllisch. Wie zijn schoenen uittrekt mag er overheen lopen. Je loopt in een paradijs, maar wel als een enorme reus die nooit onderdeel wordt van de prachtige wereld daar beneden.

Marcel Pinas maakte een installatie over de desastreuze gevolgen van het winnen van goud en bauxiet voor de natuur in Suriname. Bossen worden gekapt, het water is vervuild. Pinas roept op tot een duurzame omgang met de natuur. In een video laat hij mensen aan het woord uit de omgeving van het dorp Nieuw Koffiekamp, waar de grootste goudmijn van Suriname is gevestigd.

Op loopafstand van Kunsthal Kade bevindt zich de Elleboogkerk, waar tussen 1998 en 2007 het Armando Museum was gevestigd. De kerk brandde volledig uit, maar is inmiddels gerestaureerd. Gijs Frieling nam met een team van assistenten en familieleden het hele interieur onderhanden met figuren en golvende patronen. In het onderste deel zijn figuren afgebeeld die gekluisterd zitten aan beeldschermen, bovenin hebben studenten antroposofie een portret van hun ideale zelf ten voeten uit geschilderd. De hedendaagse toon die de meeste kunstenaars aanslaan maakt hier plaats voor een ouderwets verhaal over het ontstaan van de wereld, “een mengsel van schepping en evolutie” zoals Frieling in een toelichting schrijft.

Tentoonstelling

Schurend Paradijs

Waar Kunsthal Kade in Amersfoort
Nog te zien t/m 3 juli 2022

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden