Plus Reportage

In het Luther Museum leer je ook over de geschiedenis van ouderenzorg

Het Luther Museum, dat afgelopen weekend is geopend, neemt de bezoeker mee in de geschiedenis van lutheranen in Amsterdam én de ouderenzorg in de stad. 

Schilderij door Johannes Jelgerhuis van het Evangelisch-Luthers Diaconie Oude Mannen- en Vrouwenhuis. Beeld Luther Museum

Tonko Grever, kwartiermaker van het Luther Museum, doet een poging zich in de tijd terug te katapulteren. Hij kijkt naar een schilderij van Johannes Jelgerhuis. Hij staat nagenoeg op ­dezelfde plek als waar de schilder rond circa 1820 moet hebben gestaan. In de eetzaal met de neus richting de regentenkamers van het Evangelisch-Luthers Diaconie Oude Mannen- en Vrouwenhuis, een plek waar armen, ouderen en wezen werden opgevangen.

Jelgerhuis schilderde spelende kinderen op de houten vloer, en verderop een schuifelende, kromlopende vrouw met een wandelstok. Met een beetje verbeeldingskracht zie je haar lopen, want de ruimtes ogen nog bijna hetzelfde.

Burgemeesterspoort

Grever duikt ondertussen in het verleden: de hygiëne was in die tijd slecht en incontinentie is vermoedelijk van alle tijden. “Het zal wel hebben gestonken,” zegt hij. “Er zullen ook etensgeuren zijn geweest. Alles door elkaar. Er werden hier zo’n vierhonderd mensen opgevangen, die allemaal moesten eten, drinken en slapen. Er gingen mensen dood. De was moest gedaan worden. Er was veel herstelwerk van kleding en linnengoed. Het was een komen en gaan van ­leveranciers.”

Kortom het moet een levendige boel zijn ­geweest in het gebouw Wittenberg aan de ­Nieuwe Keizersgracht. Het pand uit 1772, met regentenkamers, een kerkzaal en een oude linnenkamer, is sinds afgelopen weekend het ­Luther Museum.

De foto van de eetzaal van de Diaconie omstreeks 1870. Soep en brood op het menu. Beeld Luther Museum

In de zeventiende eeuw was een vijfde van de inwoners van Amsterdam luthers, gaat Grever verder. “Het was een migrantenkerk. Amsterdam trok veel mensen van buiten en daarmee groeide ook de Lutherse Kerk. Ze mochten van het stadsbestuur niet meebesturen, maar wel kerken bouwen – al mochten ze daar geen toren op plaatsen. Vandaar dat de Lutherse Kerk aan het Singel rond is. “Het werd geaccepteerd, maar dan wel in de luwte.”

Lutheranen deden vanaf 1588, het begin van de lutherse gemeente van Amsterdam, veel aan de zorg voor armen en ouderen, zegt Grever. “Eerst brachten ze ouderen en armen tegen een vergoeding onder bij particulieren. “Maar al snel kwamen ze erachter dat het veel voordeliger was om al die ouderen samen in een huis te laten wonen.” Dankzij een paar grote erfenissen en een, op dit punt, welwillend gemeente­bestuur dat de grond schonk, kon het pand worden gebouwd. “Als dank hebben de lutheranen een burgemeesterspoort in de eetzaal gemaakt. Het is nog steeds een van onze topstukken.”

Gevoelig punt

Grever blijft stilstaan voor een foto van de eetzaal omstreeks 1870. We zien twee lange rijen ouderen aan tafel. Ze dragen winterse kledij. Tussen de tafels staat een vrouw met twee ­gigantische pannen. De pot schaft soep, vermoedt Grever. Met brood. Ook werd er karnemelk gedronken en gort gegeten. “Als er een ­tekort aan geld was, dan moest het menu worden aangepast. De regenten vergaderden daar voortdurend over. Dat is allemaal bijgehouden, dus er is veel archiefmateriaal over wat de ouderen aten.”

Dat vergaderen gebeurde in de administratiekamer. Grever loopt naar binnen en opent een houten deur waarachter een mahoniehouten paneel schuilt. De kluis. Het exemplaar stamt uit de negentiende eeuw en bleek onlangs, toen de sleutel kwijt was, niet bepaald inbraakproof. “De slotenmaker had hem in drie minuten open.”

In de administratiekamer is ook aandacht voor Luther en zijn anti-joodse uitspraken in onder meer zijn geschrift Von den Jüden und ihren Lügen uit 1543. “Zeker in deze buurt is dat een gevoelig punt. We hebben gezegd: dat moet zijn plek krijgen in het museum. Je kan het niet alleen maar hebben over Luther, de reformatie en dit en dat, zonder dit een prominente plek te geven.”

Homohuwelijk

Ruimte is er ook voor Luther en vrouwenemancipatie. “Vrouwen hadden een belangrijke rol in dit huis.” En homo-emancipatie, zoals het eerste lutherse homohuwelijk in 1995. Er hangen schilderijen van oude regenten, er is een zilvercollectie en er staan authentieke meubelstukken.

“Bijna 250 jaar lang hebben hier ouderen ­gewoond. Er zijn dus enorm veel mensen die een band hebben met dit gebouw omdat er een familielid heeft gewoond of er zelfs is gestorven. De regentenkamers waren er altijd al, maar waren afgesloten voor het grote publiek.” Dikke kans dus dat veel mensen in dit museum ook vooral het gebouw willen ontdekken.

De administratiekamer met links afbeeldingen van lutherse gebouwen en rechts een kast met bijbels. Beeld Luther Museum
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden