PlusTv vooraf

In het leven van ‘stem van de vrijheid’ Jetty Paerl speelde een lang verzwegen geheim

De documentaire Jetje van Radio Oranje: Van het één kwam het ander vertelt het bijzondere levensverhaal van de Joodse zangeres Jetty Paerl die in de Tweede Wereldoorlog ‘de stem van de vrijheid’ werd. In haar leven speelde een lang verzwegen geheim.

Jetty Paerl bij Radio Oranje. Beeld -
Jetty Paerl bij Radio Oranje.Beeld -

Als 18-jarige was Jetty Paerl (1921-2013) met haar ouders in België toen op 10 mei 1940 Duitse troepen Nederland binnenvielen. Haar vader, filmdistributeur Jo Paerl, besloot met zijn vrouw en dochter via Frankrijk naar Engeland te vluchten. Op 20 juni 1940 gingen ze aan boord van de Nigerstroom, een van zes koopvaardij­schepen die uit Bordeaux vertrokken. Vijf werden tijdens de overtocht tot zinken gebracht. Alleen de Nigerstroom wist de overkant te halen.

In Londen werd Jetty al snel gevraagd te zingen voor Radio Oranje om morele steun te bieden aan de achterblijvers in bezet Nederland. Haar vader schreef variaties op bekende liedjes van onder anderen Louis Davids en Dirk Witte, die de draak staken met de bezetter en de NSB. In de documentaire over Jetty Paerls leven is een bekende te horen: ‘Op de hoek van de straat staat een NSB’er/ het is geen man, het is geen vrouw/ het is een farizeeër/ met een krant in de hand/ staat hij daar te venten/ hij verkoopt zijn vaderland/ voor vijf losse centen.’

Jetty Paerl groeide als stem van de vrijheid uit tot een beroemdheid, vertelt haar dochter Anne-Rose Mater-Bantzinger (62). “Mijn moeder had aanvankelijk niet door welk een morele steun zij was. Ze hoorde dat later, toen de Engelandvaarders kwamen. Na de oorlog, terug in Nederland, merkte ze pas echt wat ze had betekend.”

1960, het gezin in een pasfotohokje. Beeld Prive archief
1960, het gezin in een pasfotohokje.Beeld Prive archief

Het immense archief over haar ouders neemt haar hele slaapkamer in beslag. De kasten, lades en boekenplanken zitten vol documenten, reisverslagen, foto’s, krantenartikelen en zelfs hotelrekeningen en andere facturen uit de tijd van de vlucht. De slaapkamer oogt als een documentatiecentrum, met een groot portret van haar moeder aan de muur. Het bed heeft moeten wijken voor de archiefkasten, er staat een slaapbank in de huiskamer.

Verzwegen

Mater-Bantzinger toont op haar computer tv-opnames van Jetty Paerl, die in 1956 meedeed aan het eerste Eurovisie Songfestival en voor veel tv-optredens werd gevraagd. In de slaapkamer liggen ook de spullen van haar vader, tekenaar Cees Bantzinger, die in 1958 met Jetty in het huwelijk trad. Overal in de woning hangen zijn ingelijste tekeningen. “Ik leef met mijn ouders. Ik vind dat fijn. Hier heb ik ze om me heen.”

1984, portret van Cees Bantzinger. Beeld Willem van Breda
1984, portret van Cees Bantzinger.Beeld Willem van Breda

Cees Bantzinger (1914-1985) maakte portretten en reportages voor onder meer De Groene Amsterdammer, Het Parool en Elsevier. Hij exposeerde zijn werk veelvuldig. Kort na hun trouwen werd in 1959 Anne-Rose geboren, enig kind van het echtpaar.

Boven het huwelijk hing een groot geheim dat bijna dertig jaar later het leven van zijn vrouw en dochter een wending zou geven. Bantzinger had namelijk voor zijn gezin en zijn omgeving verzwegen dat hij aan het begin van de oorlog zes maanden lid was geweest van de NSB.

Cassettebandje

Er komt een stapeltje brieven tevoorschijn, geadresseerd aan het Departement van Voorlichting en Kunsten. Bantzinger zat aan de grond en vroeg in de brieven om hulp. ‘Het is zoo hopeloos allemaal. Mijn laatste gespaarde geld is op en ik weet geen uitweg meer.’ Onder de hand­tekening op de brief van 25 maart 1941 vermeldde hij zijn stamboeknummer van de NSB: 120358.

Dochter Anne-Rose: “Wij wisten hier niets van. Maar ook de vrienden van Cees waren er niet van op de hoogte.”

In 1985 kwam het geheim uit dat Bantzinger decennialang met zich had meegesjouwd. In de documentaire is te horen hoe kunsthandelaar Adriaan Venema, die aan een boek werkte over de kunsthandel in de oorlog, hem ermee confronteerde. Venema bracht Bantzinger ervan op de hoogte dat zijn NSB-lidmaatschap zou worden vermeld in het boek. Het door Venema opgenomen telefoongesprek wordt in de documentaire afgespeeld.

Anne-Rose, die in het bezit is van het cassettebandje, heeft het gesprek vele malen beluisterd. “Mijn vader was aangeslagen. Maar hij ontkende zijn lidmaatschap niet, hij probeerde het niet te verdoezelen of te zeggen dat er een misverstand in het spel was. Hij probeerde ook Venema niet te bewerken om het niet naar buiten te brengen. Dat vind ik prijzenswaardig van hem.”

Jetty Paerl en Cees Bantzinger aan de wandel op de Avenue de Wagram in Parijs, 1953. Beeld Familiearchief
Jetty Paerl en Cees Bantzinger aan de wandel op de Avenue de Wagram in Parijs, 1953.Beeld Familiearchief

Tien dagen na het telefoongesprek bracht Bantzinger zichzelf om het leven. Zijn vrouw en dochter waren toen niet op de hoogte van de komende onthulling van het geheim en het gesprek met Venema. “Wij hadden geen idee. Wat bezielde hem? Bij mijn moeder ging van alles door het hoofd: had hij torenhoge schulden? Had hij met een andere vrouw een ander leven? Was hij doodziek?”

Anne-Rose laat de brief van twee kantjes zien die haar vader in zijn atelier achterliet voor zijn vrouw en dochter. ‘Ik kan niet meer verder leven, het is uit. (…) Ik smeek om vergeving, maar ik ben het niet waard.’

Het roddelcircuit ging draaien, de naam Venema dook op en Jetty besloot naar de kunsthandelaar te stappen. “Toen we van Venema het verhaal hoorden over mijn vaders NSB-lidmaatschap, zei mijn moeder: ‘Is dat alles?’ Toch vermoed ik dat ze anders had gereageerd als mijn vader er bij haar zelf voor uit was gekomen. Mijn moeder was een felle. Dan had ze waarschijnlijk niet gezegd: Is dit alles?”

Jetty en Anne-Rose spraken daarna niet veel over de zelfmoord. “Mijn moeder beschouwde het als een fait accompli. En daarmee ik ook.”

De zelfmoord van haar vader heeft naar eigen zeggen geen directe invloed gehad op haar verdere leven. “Ik kan het niet uitleggen. Het was een voldongen feit.”

Filmmakers Pamela Sturhoofd en Jessica van Tijn raakten gefascineerd door het verhaal. “Hoe kunnen mensen zolang met elkaar leven, terwijl ze zo’n geheim bewaren. Dat intrigeerde me. Waarom was hij niet eerlijk tegen haar? Dat moet schaamte zijn geweest,” zegt Sturhoofd.

Jetty Paerl met haar dochter in de Thames Television Studios in Londen, 1973. Beeld Thames Television
Jetty Paerl met haar dochter in de Thames Television Studios in Londen, 1973.Beeld Thames Television

Ze laten in de documentaire niet eerder vertoonde beelden, vooroorlogse foto’s en tv-fragmenten zien, waaronder een gesprek met Venema bij Sonja Barend over de zaak.

Ook komen goede vrienden van het gezin aan het woord, onder wie Piet Sijtsma, die Jetty en haar dochter op de hoogte bracht van de zelfmoord. De Joodse familievriend Gerard Klein: “Cees schreef die brieven uit armoede. Hij was kunstenaar, had geen vaste baan. Hij had geen cent, wilde zijn brood verdienen en dacht dat zijn lidmaatschap hem kon helpen. Of dat opportunisme is, om nering te krijgen? Het was puur uit overlevingsdrang, hij had geen liefde voor de NSB.”

Pure schaamte

Klein: “Cees was alleen bezig met tekenen, sprak over kleuren en bewegingen van mensen en was totaal niet geïnteresseerd in politiek. Hij pleegde zelfmoord uit pure schaamte. Jetty en hij waren allebei bekend. Dat speelde mee in zijn beslissing om eruit te stappen. Hij had het gewoon moeten vertellen. Het was uit te leggen. Bovendien zei hij na zes maanden zijn lidmaatschap alweer op. Dat is ook moedig te noemen. En hij zat later in de oorlog bij de illegale Mansarde Pers, waar poëzie en literaire boeken werden gedrukt.”

Ook Venema pleegde later zelfmoord, in 1993 op 52-jarige leeftijd. “Wat ik daarvan vond? Ik vond dat oninteressant,” zegt Klein.

Toen Jetty Paerl in 2013 stierf op 92-jarige leeftijd, ontving Anne-Rose een condoleancetelegram van prinses Beatrix.

Jetje van Radio Oranje: Van het één kwam het ander. Dinsdag 4 mei, 18.55 uur, NPO2

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden