Recensie

In Goth – Designing Darkness waan je je weer jong en onbestemd

Van gotiek tot gothics: Goth – Designing Darkness verkent onze eeuwenoude hang naar het duistere. Onze verslaggever voelde fascinatie, maar bovenal nostalgie.

Nadia de Vries
Children of the Night (Sint-Janskathedraal Den Bosch) van Nona Limmen.   Beeld Nona Limmen
Children of the Night (Sint-Janskathedraal Den Bosch) van Nona Limmen.Beeld Nona Limmen

Het is oktober en menig cultuurhuis maakt zich op voor Halloween, 31 oktober. De Angelsaksische feestdag, die dankzij Hollywood ook de Nederlandse cultuur is binnengerold, wordt weliswaar niet op de traditionele manier gevierd – daar hebben wij natuurlijk Sint Maarten voor – maar is desondanks een goed excuus voor een feestje. Elk jaar grijpen ondernemers de datum aan om een filmmarathon of verkleedwedstrijd te organiseren of anders wel een dubieuze cocktail met bloedconnotatie op te kaart te zetten. Het Design Museum Den Bosch pakt het een tikje grootser aan met de tentoonstelling Goth – Designing Darkness, waarin zowel gotische kunst als gothic subcultuur de hoofdrol spelen.

Buiten op straat begint het al. Op weg van het station naar het museum passeer ik een fontein met een gulden draak en vier waterspuiters erop. Het is een griezelig ding. In de voortuin van een vampier had het niet misstaan en ook in Goth had het prima gepast – en dat is precies wat Den Bosch zo’n geschikte locatie voor de tentoonstelling maakt: de nalatenschap van het gotische ligt er letterlijk op straat. Het Design Museum heeft ter aanvulling op de expositie binnen het eigen complex dan ook een wandelroute opgesteld langs opvallende bouwwerkingen in de stad. De routebeschrijving krijgen bezoekers als extraatje bij aankoop van het kaartje voor het museum.

Binnen in de tentoonstelling is het donker. De muren van de expositieruimte zijn zwart geverfd – een gewaagde keuze – en op een scherm worden videoclips van new-waveklassiekers gedraaid. Wanneer The Hanging Garden van The Cure voorbijkomt en zanger Robert Smith me melancholisch aankijkt, voel ik me weer even veertien. Die nostalgie is een passend sentiment voor de tentoonstelling want, zo vertelt directeur Timo de Rijk, een echte gothic vreest het heden. Als moderne romantici contempleren gothics liever over het verleden of de toekomst, die onbekend is, en zo soelaas biedt. Het verleden wordt verkend via de dood; en de toekomst, daar fantaseert de gothic over via horror en sciencefiction. Filmliefhebbers herkennen onmiddellijk de sculpturen van H.R. Giger, die hij voor Alien (1979) maakte, en die in een achterzaal van de expositie staan opgesteld.

Haarlok van een overledene

En verwijzingen naar de dood dus, die zijn er in veelvoud in de tentoonstelling. In een vitrine bij de ingang zie ik een verzameling medaillons met krullerige ontwerpen erop. Het blijken victoriaanse rouwsieraden, inclusief haarlok van de betreffende overledene – daar komen die krullen vandaan. In het Engeland van de negentiende eeuw was het de gewoonte om de haren van een dode geliefde in een sieraad te verwerken, zodat de dode in kwestie kon worden meegedragen door hun nabestaanden.

Even verderop liggen nog meer accessoires, gemaakt van stoffelijke resten. Zo is er een wandelstok van narwallenivoor (gemaakt door de omstreden kunstenaar André Lassen) en een ring van mensenhuid, waarvoor de IJslandse kunstenaar Sruli Recht een stukje van zijn buikvel liet amputeren. Het resulterende werk, Forget Me Knot (2012), is een van de kostbaarste acquisities in de tentoonstelling. Tijdens de rondleiding krijg ik de verzekering dat Recht de amputatie heeft overleefd.

Skelettenbestek

Goth biedt ruimte aan de kunsthistorische betekenis van het gotische (denk aan die enge waterspuwers op de fontein) en aan die van de moderne subcultuur. Vaak worden de twee zij aan zij gepresenteerd – een negentiende-eeuwse sigarendoos naast skelettenbestek uit de jaren tachtig, waarom niet? – en soms zelfs ineen, zoals in het werk van de Amsterdamse fotograaf Nona Limmen. Met haar mysterieuze portretten geeft zij de traditionele beeldvorming van de gothic romantiek – hekken met hoge spijlen, vrouwen op heidevelden – een hedendaagse invulling. En haar portretten vinden dan ook een hedendaags publiek: op Instagram heeft de fotograaf meer dan tweehonderdduizend volgers.

Ook de werken van beeldhouwer Carolein Smit mengen de oude gotiek met het nieuwe. Haar sculptuur De dood en het meisje (2012), vernoemd naar het gelijknamige motief uit de Duitse renaissance, toont een jonge vrouw die tongzoent met een skelet. Zo’n wellustig memento mori zag ik niet eerder.

Sommige werken zwemen naar kitsch en dat kan precies de bedoeling zijn. De laatmiddeleeuwse gotiek kenmerkt zich door haar overdadige architectuur, die renaissancekunstenaar Giorgio Vasari als ‘monsterlijk en barbaars’ omschreef. Ook de eigentijdse gothic is niet altijd een baken van goede smaak. In de tentoonstelling zijn enkele jurken van Attitude Holland – de Wehkamp voor de getergde ziel – te zien: in massaproductie vervaardigde gewaden van plastic fluweel, waarin Nederlandse jongeren zich een figurant in Jim Hensons Labyrinth (1986) mogen wanen. Een conservatieveling zou erom kunnen gniffelen, ware het niet dat deze ‘slechte smaak’ een bijzonder plezier verhult. Op het kostuumevent Elfia, bijvoorbeeld, waarvan in Den Bosch ook beelden zijn te zien, halen jaarlijks duizenden verkleedgrage gothics hun hart op. Omringd door gelijkgestemden, zo blijkt, is de duisternis toch een stuk dragelijker dan alleen.

Deze sociale betekenis van het gothic-zijn verleent de expositie in Design Museum Den Bosch haar allure. Dwalend door de krochten van Goth besef je dat de mens al eeuwenlang naar het raadselachtige (het sublieme, het monsterlijke) grijpt om vat op zichzelf te krijgen. En dat is fascinerend, zo niet verhelderend. Kunstliefhebbers met een duistere inborst zullen Goth ongetwijfeld met een glimlach verlaten. Dus kom, zet Beautiful Sadness van Cranes nog eens op en waan je weer jong en onbestemd – dit keer geniet je er wél van.

Tentoonstelling

Wat GOTH – Designing Darkness
Te zien tot en met 18 april 2022
Waar Design Museum Den Bosch

Naast de tentoonstelling organiseert het museum ook randprogramma’s waaronder een duistere boottocht en een muziekfestival. Zie de agenda op www.designmuseum.nl voor details.

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden