PlusFilmrecensie

In documentaire over Aleksej Navalny houdt de Russische oppositieleider de regie: ‘Waarom heeft u mij vergiftigd?’

Navalny toont hoe de Russische oppositieleider zijn eigen vergiftiging ontrafelt. De documentaire van de Amerikaanse filmmaker Daniel Roher heeft de spanning van een Hollywoodthriller.

Joost Broeren-Huitenga
De Russische oppositieleider Aleksej Navalny in de documentaire ‘Navalny’. In augustus 2020 werd hij vergiftigd met het zenuwgas novitsjok. Beeld
De Russische oppositieleider Aleksej Navalny in de documentaire ‘Navalny’. In augustus 2020 werd hij vergiftigd met het zenuwgas novitsjok.

“Mijn verontschuldigingen aan u allemaal,” roept oppositieleider Aleksej Navalny vanuit zijn vliegtuigstoel naar de rest van de cabine, in de slotscènes van de documentaire Navalny. Eerst is de vlucht waarop hij terugkeert naar Moskou eindeloos in een holding pattern gehouden. En nu wordt het toestel naar een ander vliegveld gestuurd. Op de oorspronkelijke bestemming wordt intussen hard ingegrepen tegen de drommen mensen die hun held op staan te wachten.

Het had een triomfantelijke terugkeer moeten worden voor Navalny, nadat hij in Duitsland was hersteld van een mislukte moordaanslag. In augustus 2020 werd Navalny in een ander vliegtuig vergiftigd met het zenuwgas novitsjok. Terwijl hij herstelde wisten de burgerjournalisten van Bellingcat het doodseskader te achterhalen dat die aanslag uitvoerde.

In Navalny volgt de Amerikaanse filmmaker Daniel Roher een deel van die zoektocht van dichtbij. Het resultaat is een documentaire met de spanning van een Hollywoodthriller, die al publieksprijzen won op het Amerikaanse Sundancefestival en mensenrechtenfilmfestival Movies that Matter in Den Haag, waar het vorige maand de openingsfilm was.

Slagschaduw van de luxaflex

Die thrillersfeer benadrukt Roher in de interviews die de film dragen – met Navalny, maar ook zijn echtgenote Julia en enkele naaste getrouwen. Die worden afgenomen in wat oogt als een detectivebureau uit een klassieke Hollywoodfilm, inclusief slagschaduwen van de luxaflex.

Voor veel stappen in de speurtocht moet Roher het doen met bronnen uit de tweede hand: interviews en beelden die door anderen, vaak op mobieltjes, werden geschoten. Maar op een cruciaal moment zit hij er met zijn camera bovenop, voor een lange scène die de kern van de film vormt. Niet alleen letterlijk – de scène is halverwege de film geplaatst – maar ook inhoudelijk en thematisch.

Hij vindt plaats kort voordat de bevindingen van het onderzoek wereldkundig worden gemaakt, dat onomstotelijk bewijst dat de Russische autoriteiten Navalny vergiftigden. In de loop van dat onderzoek werden ook de namen en telefoonnummers van degenen die de moordaanslag beraamden en uitvoerden achterhaald.

Regisseur Daniel Roher volgt het onderzoek naar Navalny’s vergiftigingszaak van heel dichtbij en filmt een cruciaal moment. Beeld
Regisseur Daniel Roher volgt het onderzoek naar Navalny’s vergiftigingszaak van heel dichtbij en filmt een cruciaal moment.

Terzijde gestaan door teamlid Maria Pevtsjik en Bellingcatonderzoeker Christo Grozev belt Navalny deze mannen. Soms gaat hij voor de simpele confrontatie (“Hallo, u spreekt met Aleksej Navalny, waarom heeft u mij vergiftigd?”), maar in andere gevallen doet hij zich voor als een hoge pief van de Russische geheime dienst om naar informatie te hengelen. Meestal wordt er direct opgehangen, maar plotseling heeft Navalny beet: een bijfiguur uit het moordteam klapt uit de school. Zowel bij Navalny en zijn getrouwen als bij de kijker valt de mond open van verbazing als droogjes alle details van de moordaanslag worden bevestigd.

Het is een euforisch moment, maar met een flinke zwarte rand: Navalny en zijn team beseffen direct dat als ze dit openbaar maken, deze functionaris het waarschijnlijk niet zal overleven. Maar ze moeten het openbaar maken. Zo is in hedendaags Rusland misschien elke victorie voor de waarheid een pyrrusoverwinning.

Overtuigingskracht

Ook op een andere manier is het een sleutelscène: het toont Navalny’s vermogens als acteur, en zijn overtuigingskracht. Beide zijn cruciale wapens voor de politicus, die hij succesvol inzet op zijn sociale media-accounts (een paar scènes later blijkt Navalny beter te weten hoe TikTok werkt dan zijn 19-jarige dochter). Maar dat roept ook vragen op. Hoe oprecht is Navalny in de andere scènes? Hoe berekenend is hij in wat hij vertelt? En waarom liet hij zich eigenlijk filmen door Roher? Navalny lijkt met de film alvast zijn plek op het wereldtoneel te willen bestendigen, vooruitlopend op zijn gehoopte presidentschap.

De filmmaker zelf stelt die vragen niet expliciet, maar hij creëert wel ruimte voor de kijker om het zich af te vragen. Ook door soms momenten achter de schermen te tonen, waarin Navalny bijvoorbeeld een TikTokfilmpje net zo lang opnieuw doet tot het goed is, of met een assistent overlegt of hij in de interviews wel goed overkomt.

Het zijn kleine momenten in een film die verder vooral een lofzang op de oppositieleider is. En een terechte. “Ik ben niet bang; ik heb de waarheid en de wet aan mijn zijde,” zegt Navalny op dat vliegveld, voor hij zich naar de paspoortcontrole en zijn onvermijdelijke arrestatie begeeft. De vraag of die twee zaken wel tellen in hedendaags Rusland, hangt niet alleen over deze film, maar heeft inmiddels de hele westerse wereld in zijn greep.

Daniel Roher gefilmd door zijn moeder

“Ik hoop dat de film bij veel mensen iets raakt, in deze tijd waarin autoritaire regimes over de hele wereld om zich heen grijpen.” Hoewel de pas 29 jaar oude regisseur Daniel Roher er een beetje potsierlijk bij staat, in een sneeuwbui met een knalgele winterjas aan en enorme wanten, is zijn toon zeer ernstig in een kort introductiefilmpje dat hij opnam voor het filmfestival Sundance en dat op YouTube te vinden is. Maar dan prikt zijn moeder, die blijkbaar de camera hanteert, door die serieuze bubbel heen: “Is dat echt wat er in de wereld aan de hand is?” De toon van zijn reactie zal iedere ouder herkennen: “Já, mam!”

Navalny

Regie Daniel Roher
Met Aleksej Navalny, Julia Navalny
Te zien in Cinecenter, City, FC Hyena, Het Ketelhuis, Studio/K, Tuschinski

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden