PlusBoekrecensie

In de tweede documentaire roman over ‘Il Duce’ ís Mussolini het fascisme

Antonio Scurati: M.  De man van de voorzienigheid. Beeld -
Antonio Scurati: M. De man van de voorzienigheid.Beeld -

Rome, 15 februari 1925. We vinden de protagonist in zijn slaapvertrek, de alkoof waarin hij bij toerbeurt zijn talrijke maîtresses ontvangt. In een onwelriekende plas bloederige kots, om hem heen hangt een hardnekkige paardencircuslucht. ‘Welkom in de woning van de jongste minister-president van Italië en de wereld, de Leider van het fascisme’ schrijft Antonio Scurati in M. De man van de voorzienigheid, het tweede deel in een uitdijende reeks documentaire romans over de opkomst, dictatuur en val van de Italiaanse fascistische dictator Benito Mussolini (1883 – 1945).

In deel 1, M. De zoon van de eeuw, dat twee jaar geleden verscheen, herschiep Scurati in ruim 800 bladzijden de jaren 1919 tot 1925, waarin Mussolini, afvallige socialist, met de grootste houwdegens uit de Eerste Wereldoorlog een fascistische formatie begint. In een sluw machtsspel sluit Mussolini allianties om die evengoed weer te verraden. Hij entameert met zijn ‘fasci’ een golf van terreur en weet te profiteren van de stagnerende revolutie van de socialisten.

Weerzinwekkend

Scurati kruipt in huid en hoofd van Mussolini, maar beschrijft ook het wedervaren van zijn handlangers, tegenstrevers en minnaressen, ­onder wie de illustere, vrijzinnige Margherita Sarfatti. Dat alles onderbouwd met originele documentatie, een opzet die hij ook in dit tweede deel handhaaft en die het even indrukwekkende als huiveringwekkende epos alleen maar meer kracht bijzet.

Je moet eraan durven beginnen – wat aanvankelijk een trilogie zou worden, heeft Scurati al laten weten, krijgt nog meer delen; een vierde zeker, een vijfde mogelijk. Maar kun je met hem meegaan, dan wacht de openbaring van levende geschiedenis, verteld van binnenuit door de hoofdrolspelers van toen.

Met één grote tirade, klaagzang, rant, trekt Scurati de lezer meteen weer de denkwereld binnen van ‘de Leider van het zwarthelmen­legioen, de veroveraar van Italië,’ die gekweld door een zweer in zijn twaalfvingerige darm dagenlang geen stoelgang heeft, en indien wel, een ‘bolus van teerachtige stront, pijnlijk en scherp als een pruimenpit’. Die om zich heen brakend bijna het loodje legt – het gerucht gaat al dat hij stervende is. Allemaal de schuld van Mateotti, tiert hij inwendig, zijn socialistische opponent die hij de mond had laten snoeren, maar die door de vondst van diens lijk is veranderd in een martelaar. ‘En hij, triomferend leider van het fascisme, in een pijnlijke kluwen verwrongen ingewanden.’

De Italiaanse fascistische dictator Benito Mussolini (1883 - 1945). Beeld Roger Viollet via Getty Images
De Italiaanse fascistische dictator Benito Mussolini (1883 - 1945).Beeld Roger Viollet via Getty Images

De toon is gezet – maar Mussolini zal herrijzen en revanche nemen; hij zal de politieke, morele en historische verantwoordelijkheid voor de moord op Matteoti opeisen, en als een voetnoot in de geschiedenis laten verdwijnen. Amper een jaar later is er geen constitutionele oppositie meer. In de ruim 600 bladzijden van dit tweede deel, over de jaren 1925 tot 1932, zal hij de almacht naar zich toetrekken, zijn dictatuur verankeren. Want hij, de autodidact, de zoon van een dienstmeid – hij ís het fascisme.

Concentratiekampen en mosterdgas

Ja, hij ronkt over zichzelf in de stem die Scurati hem heeft gegeven – maar die wordt gestaafd door zijn geschriften en redevoeringen. Opportunistisch kiest hij zijn stromannen en -vrouwen om ze vervolgens kil de rug toe te keren. Voornaamste slachtoffers in deze jaren: premier Augusto Turati, tegen wie Mussolini’s geheime dienst Volpo een heksenjacht ontketent, en ‘La Sarfatti’, twintig jaar lang zijn maîtresse en beschermvrouwe, die in 1932 uit de gratie valt.

Maar er is ook een ondertoon, die van een regeringsleider die niemand kan vertrouwen en die daarom ‘dag na dag de niet benijdenswaardige toekomst in glijdt van het meest radicale wantrouwen tegen iedereen en in het nog ijzingwekkender vonnis om een steeds groter, absoluut, abnormaal vertrouwen te kweken in zichzelf.’

Want nu moet hij nog de wereld voor zich ­winnen. Uiterst beklemmend laat Scurati zien hoe al op 10 januari 1930 bij de Italiaanse kolonisatie van Libië wordt besloten concentratiekampen in te richten – zeventien, voor een van de grootste deportaties van de inheemse be­volking uit de geschiedenis van het Europees kolonialisme. Met de inzet van mosterdgas wordt een genocide aangericht. Adolf Hitler vraagt dan al jaren om een audiëntie, Mussolini weigert die tot nog toe. ‘Kreeg Duitsland maar een Duitse Mussolini’, had de leider van de Duitse nationaalsocialisten al op 2 oktober 1923 in The Daily Mail verklaard.

Titel M. De man van de voorzienigheid

Auteur Antonio Scurati

Vertaald door Jan van der Haar, Podium, €29,99, 608 blz.

Genre Fictie

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden