PlusAchtergrond

In de Oude Kerk duikt Antonio Obá in Braziliaanse religies en rituelen

Drie jaar geleden werd de Braziliaanse kunstenaar Antonio Obá uitgenodigd om een tentoonstelling in de Oude Kerk te maken. Zijn werk verwijst naar religie en rituelen. ‘Toen ik nadacht kwam het beeld van een weg steeds in mijn hoofd.’

Kees Keijer
Het drieluik onder het orgel.  ‘Het werk is een altaar en laat zien hoe de verschillende religies die we hebben in Brazilië van elkaar verschillen. Maar ik probeer ze op hetzelfde niveau te zetten.’ Beeld Gert Jan van Rooij
Het drieluik onder het orgel. ‘Het werk is een altaar en laat zien hoe de verschillende religies die we hebben in Brazilië van elkaar verschillen. Maar ik probeer ze op hetzelfde niveau te zetten.’Beeld Gert Jan van Rooij

Antonio Obá (1983) groeide op in Brasilia, een stad die in de jaren vijftig van de twintigste eeuw uit de grond werd gestampt. In 1960 werd Brasilia de hoofdstad van Brazilië. Moderne gebouwen weerspiegelden de verwachting van een mooie, nieuwe toekomst.

In 2019 kwam Obá naar Amsterdam om de ruimte van de Oude Kerk te verkennen. “Ik was echt onder de indruk van de geschiedenis en de architectuur. Ik heb een grote passie voor architectuur. In Brazilië is veel barok in oude historische steden. Maar hier voelde het alsof ik in een doolhof terechtkwam.” Obá wilde alles in dat doolhof opslaan in zijn geheugen.

Een van de werken die nu in de Oude Kerk worden getoond is al wat ouder. Het werd gemaakt in 2015 en staat nu onder het orgel. De vorm van het drieluik doet onmiddellijk denken aan een middeleeuws altaar. “Het begon vanuit een onderzoek naar alle religies die we hebben in Brazilië. We hebben het katholieke geloof, dat vanuit Portugal naar het land is gekomen. En er zijn Afro-Braziliaanse religies en tradities. Het werk is een altaar en laat zien hoe de religies van elkaar verschillen. Maar ik probeer ze op hetzelfde niveau te zetten .”

Heiligen tussen houtskool

Van huis uit is Obá katholiek en tijdens zijn pubertijd overwoog hij serieus naar het seminarie te gaan om opgeleid te worden als priester. Hij is dus opgegroeid met de rituelen die hij in zijn werk verbeeldt. In de collegekamer, een zijruimte van de Oude Kerk, laat hij panelen zien met een patroon van ijzeren spijkers. “De titel Pregacão verwijst naar preken, maar het woord verwijst ook naar een werkwoord dat zoiets betekent als ‘een spijker op zijn kop slaan’.”

Op de plek van het hoogkoor is een soort tuin gemaakt, een kunstmatig veld van bloemen. Op twee rijen met zwiepende stokken zijn 2400 klokjes bevestigd. Beeld Gert Jan van Rooij
Op de plek van het hoogkoor is een soort tuin gemaakt, een kunstmatig veld van bloemen. Op twee rijen met zwiepende stokken zijn 2400 klokjes bevestigd.Beeld Gert Jan van Rooij

Obá wilde ook graag meer te weten komen over de andere religies in Brazilië. Over candomblé bijvoorbeeld, dat veel parallellen heeft met traditionele Afrikaanse religies waarin voorouders vereerd worden. “De gelovigen zoeken contact met goden, die natuurlijke krachten zouden vertegenwoordigen.”

Obá presenteert kleine beelden van heiligen tussen blokken houtskool, alsof het een barbecue is. De beelden worden als het ware geofferd. “Op het eerste gezicht kun je denken dat het gaat om verwoesting, want het doet denken aan een kampvuur. Maar door ze op het vuur te gooien kunnen de figuren omhoog. Er ontstaat een elevatie, ze stijgen op naar de hemel. Het is geen verwoesting, maar een transformatie.”

De wijn die traditioneel op het altaar staat heeft Obá vervangen door een fles cachaça, een soort Braziliaanse rum die gemaakt wordt van suikerriet. Dat laatste is essentieel omdat suikerriet tijdens de koloniale tijd in Brazilië belangrijk was voor de economie.

In de collegekamer laat Obá panelen zien met een patroon van ijzeren spijkers. ‘De titel Pregacão verwijst naar preken, maar het woord verwijst ook naar een werkwoord dat zoiets betekent als ‘een spijker op zijn kop slaan’.’ Beeld Gert Jan van Rooij
In de collegekamer laat Obá panelen zien met een patroon van ijzeren spijkers. ‘De titel Pregacão verwijst naar preken, maar het woord verwijst ook naar een werkwoord dat zoiets betekent als ‘een spijker op zijn kop slaan’.’Beeld Gert Jan van Rooij

Lynchpartijen

Ook de werken die speciaal voor de tentoonstelling zijn gemaakt gaan over de betekenis van religieuze iconen en rituelen. Ze zijn voornamelijk in de centrale as van de kerk te zien, waar traditioneel religieuze rituelen plaatsvonden. In het midden van de kerk hangt het werk Suspended Children, dat bestaat uit 37 spiegels en 74 beschilderde vaandels rondom een spiraalvormige standaard. De vorm doet denken aan een kroonluchter.

“Het werk heeft te maken met Strange Fruit, een nummer van Billie Holiday. In het zuiden van de Verenigde Staten werden zwarte mensen gelyncht en in het nummer worden de hangende lichamen vergeleken met fruit aan een boom. Toen ik me daar in ging verdiepen, was ik erg onder de indruk van hoe normaal het was. De lynchpartijen werden ook gebruikt als propaganda. Er werden ansichtkaarten van gemaakt.”

“Een boom kan twee betekenissen hebben. Hij werd gebruikt om pijn te veroorzaken, er werden mensen aan opgehangen. Maar daarnaast is een boom een symbool voor het leven. Daarom heb ik de opgehangen lichamen vervangen door spelende kinderen.”

In het midden van de kerk hangt het werk Suspended Children, dat bestaat uit 37 spiegels en 74 beschilderde vaandels rondom een spiraalvormige standaard.  Beeld Gert Jan van Rooij
In het midden van de kerk hangt het werk Suspended Children, dat bestaat uit 37 spiegels en 74 beschilderde vaandels rondom een spiraalvormige standaard.Beeld Gert Jan van Rooij

2400 klokjes

Verderop, op de plek van het hoogkoor in de kerk, is een soort tuin gemaakt, een kunstmatig veld van bloemen. Op twee rijen met zwiepende stokken zijn 2400 klokjes bevestigd. De kunstenaar nodigt de bezoeker uit om erlangs te lopen en de klokjes te beroeren, zodat de ruimte van de Oude Kerk wordt gevuld met geklingel.

Het werk staat volgens Obá in verband met de kroonluchter met kinderen. “Als ik het aanraak is het als het ware een stem uit het verleden die ik oproep. Het werk doet ook denken aan de katoenplantages in Amerika of de suikerrietplantages in Brazilië.”

De belletjes zijn een opmaat voor twee grote schilderijen die tussen de pilaren in het koor van de Oude Kerk hangen. “Toen ik over de tentoonstelling nadacht, kwam het beeld van een weg steeds in mijn hoofd. Ik dacht na over de weg als metafoor voor iets dat je gaat ontdekken. Dat je gaat nadenken over jezelf.”

Op de schilderijen staan twee figuren centraal. Een kind staat op stelten en wordt omgeven door twee peuters, een tweeling. Op het andere doek is een blinde man afgebeeld. Beide figuren bevinden zich op een kruispunt in hun leven. Ze laten dingen achter en gaan een nieuw avontuur tegemoet. In zekere zin vormen de schilderijen een zelfportret, zt Obá. “De blinde man weet niet wat hij tegenkomt op zijn pad, maar toch gaat hij lopen. Het is niet autobiografisch maar er zitten wel elementen in van mezelf.”

Antonio Obá: Path, t/m 13 september in de Oude Kerk.

Detail uit Suspended Children Beeld Gert Jan van Rooij
Detail uit Suspended ChildrenBeeld Gert Jan van Rooij
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden