Plus

Ilya Khrzhanovsky: briljant kunstenaar of monster?

De Russische regisseur Ilya Khrzhanovsky werkte 15 jaar aan Dau, een reconstructie van de totalitaire maatschappij onder Stalin. Er is veel ophef over het megalomane project, dat nu te zien is in Parijs.

Filmopnamen van het originele Instituut in Oekraïne Beeld Jörg Gruber

"Dau is een artistieke revolutie in de orde van grootte van Les Ballets Russes, dat in 1912 in ditzelfde theater grote kunstenaars uit verschillende disciplines samenbracht, zoals Sergej Djagilev, Picasso, Jean Cocteau en Stravinsky. Dau heeft niet alleen een enorme impact op cinema, op theater en op beeldende kunst, het gaat ook over de grenzen tussen persoonlijk en politiek en de manier waarop we ons leven leiden. Het is zo briljant en ambitieus, dat maak je maar eens in de zoveel jaar mee."

'Krankzinnige filmset'
Bovenstaande woorden zijn van Ruth Mackenzie, die het Holland Festival na de editie van 2018 verliet om artistiek directeur van het voorname Parijse Théâtre du Châtelet te worden.

Ze is een en al lof over Dau, het megalomane project van de Russische regisseur Ilya Khrzhanovsky, dat sinds vorige week te zien is in haar theater én in het Théâtre de la Ville aan de andere zijde van de Place du Châtelet, hartje Parijs. "Het is zo'n rijke en gelaagde totaalervaring dat het logisch is dat het niet op de kunstpagina's, maar op de voorpagina's belandt."

Het project is ook omstreden: The Guardian noemde het een 'stalinistische Truman Show' en vroeg zich af of de maker een genie of een monster is; The Telegraph sprak van 'de meest krankzinnige filmset ooit' en 'Apocalypse Dau', een verwijzing naar Francis Ford Coppola's megalomane Vietnamfilm Apocalypse Now.

Instinct
In DWDD had Derk Sauer het over seksueel misbruik en experimenten met baby's met het syndroom van Down; museumdirecteur Ann Demeester vergeleek Dau met het Stanford-gevangenisexperiment en het al even spraakmakende experiment van Milgram, waarin de bereidheid werd onderzocht om te gehoorzamen aan wat wordt ervaren als legitiem gezag.

Mackenzie kent de kritiek. "Maar wat kan ik anders doen dan afgaan op mijn eigen artistieke visie, op mijn eigen instinct, op het bewijs dat ik zie in de films, en de verhalen van de mensen die al dertien jaar aan het project zijn verbonden?"

Ze zegt navraag te hebben gedaan bij medewerkers die in haar theater werken die eerder in het Instituut in de Oekraïne zijn geweest. "Die zeggen allemaal dat er niks vreemds is gebeurd, en waarom zou ik ze niet geloven?"

"Als Jürgen Jürges, een van de meeste gerenommeerde cameramensen in de wereld, mij zegt dat hij alles met een doodnormale 35mm-camera heeft gefilmd, dan geloof ik hem toch? En als ik het de acteurs vraag, geven ze hetzelfde antwoord. Ik neem alle verhalen zeer serieus, maar het is natuurlijk in veel opzichten een grensoverschrijdend project, en daar ontstaan nu eenmaal snel mythes omheen. Er hebben ook mensen aan me gevraagd of Ilya eigenlijk wel bestaat. Hij zit al een half jaar naast me op kantoor!"

Ruth Mackenzie Verliet het Holland Festival in 2018 om artistiek directeur van het Parijse Théâtre du Châtelet te worden. Beeld Mark van der Zouw
Martine d'Anglejan Executive producer van Dau. Beeld Getty Images/Bertrand Rindoff Petroff

Martine d'Anglejan, de Britse executive producer van het project, kijkt ook niet op van de ophef. "Het ís ook een bizar project. Ilya heeft een encyclopedie van menselijk gedrag gecreëerd. Er zijn mensen verliefd geworden en er hebben mensen ruzie gekregen. Er zijn veertien baby's geboren. Voor mij gaat het project ook niet over politiek, maar over menselijk gedrag, hiërarchische verhoudingen, en de invloed die onderdrukking heeft op moraal."

Ze lacht. "Ik vind het jammer dat ik Ilya pas tijdens de montage heb leren kennen, want ik was graag in het Instituut geweest. Het had me fantastisch geleken om mezelf onder te dompelen in een andere wereld, om los te komen van mijn normale leven en om onbekende kanten van mezelf te ontdekken. Dat vind ik zo bijzonder aan de films: je ziet het goede en het slechte, absolute schoonheid én waar mensen allemaal toe in staat zijn."

Fundamentele zaken
Mackenzie: "Ik heb niet alle 700 uur gezien, maar ik heb de films héél goed bekeken. Dit zijn mensen die hun tekst en leven improviseren. Het zijn mensen die vrij zijn om te beslissen wat ze doen. Ze kiezen hun eigen woorden, ze kiezen hun eigen daden en ze worden voor zover ik kan zien nergens toe gedwongen."

"Op een bepaalde manier hebben ze meer controle dan de meeste acteurs, want normaal gesproken krijgen acteurs een script, en wordt ze woord voor woord verteld wat ze moeten zeggen, waar ze moeten lopen en moeten ze het ook nog keer op keer opnieuw. In dit geval hebben alle individuen zelf de macht om te beslissen wat er gebeurt." Ze zucht: "Er worden fundamentele zaken aangesneden, zaken die ons allemaal aangaan, en dan is het niet meer dan normaal dat er discussie komt."

"De films roepen veel vragen en emoties op, en het is logisch dat die op de schepper worden geprojecteerd," meent D'Anglejan. "Het interesseert Ilya niet, hij geeft ook nauwelijks interviews, dus dan wordt er veel gekletst. Maar geloof me, Ilya is geen Stalin. Hij is ook geen dictator, boeman of een vampier. Hij is wél veeleisend. Je kunt niet bereiken wat hij heeft bereikt als je niet veeleisend bent."

Dau van Ilya Khrzhanovsky: t/m 17/2 in Parijs.

Visa Jan Pieter Ekker Beeld -

Ilya Khrzhanovsky

In 2004 won Ilya Khrzhanovsky (Moskou 1975) op het International Film Festival Rotterdam een Tiger Award voor zijn speelfilmdebuut 4. Toen was hij al bezig met Dau, een biopic over de Russische natuurkundige en Nobelprijswinnaar Lev Landau, die door de autoriteiten in een van de buitenwereld afgesloten instituut was geplaatst om ontdekkingen te doen.

Landau - Dau voor vrienden - was een briljant wetenschapper en een non-conformist die geloofde in de vrije liefde, stevig dronk en de vreemdste dingen deed, waardoor hij voortdurend in conflict kwam met de autoriteiten. Hij belandde uiteindelijk in een psychiatrische instelling en werd naar een goelag gestuurd.

Wat begon als een speelfilm, groeide uit tot een megalomaan project, omdat Khrzhanovsky er gaandeweg van overtuigd raakte dat hij alleen écht over Landaus leven kon vertellen door de tijd waarin hij leefde minutieus te herscheppen. Met steun van de Russische ondernemer, miljardair en filantroop Sergey Adonyev verrees op het terrein van een verlaten buitenzwembad in de Oekraïense stad Kharkov een ministad, gebaseerd op de instituten waar wetenschappers zoals Dau werkten.

Er werden 392.000 audities gehouden, er waren uiteindelijk 400 personages en 10.000 bijrollen, voor wie 40.000 kostuums werden gemaakt. Het leverde 700 uur 35mm-film op. De opnamen duurden ruim twee jaar. "Ik ben geen regisseur, ik ben de manager van dit project" zei Khrzhanovsky in een zeldzaam interview.

Op de vierde verdieping van Centre Pompidou heeft Khrzhanovsky een Sovjetappartement geïnstalleerd. Een wetenschapper uit het Instituut woont en werkt daar. Zijn werkzaamheden zijn t/m 17 februari door eenzijdig doorzichtig glas te bekijken.

De ervaring
Midden op Place du Châtelet staat een huisje waar visa te koop zijn, waarmee je zes uur (à 35 euro), een dag (75 euro) of voor onbeperkte tijd (150 euro) kunt ronddwalen door Théâtre du Châtelet en Théâtre de la Ville, die momenteel beide zijn gesloten omdat ze grondig worden verbouwd.

Bij de ingang zijn kluisjes waarin je je telefoon moet achterlaten; bezoekers krijgen een Dau-phone waarmee activiteiten worden aangekondigd in de onttakelde zalen met welluidende namen als Idéologie, Orgasme en Révolution - van films (bijna non-stop) tot muziekuitvoeringen en performances (veel minder vaak).

Er zijn biechthokjes waar je je ervaringen kunt delen, er schijnt ook een sjamaan te zijn. Overal staan levensechte, doodenge poppen, die bijdragen aan de creepy ervaring. Er is een gaarkeuken waar borsjtsj, haring en wodka op de kaart staan en er is een Oostbloksupermarkt met schappen vol Oostblokvoedsel, huishoudelijke artikelen én Dau-parafernalia.

In de kelder van de 'snakeshop', waar de eerste vergaderingen van de Parijse organisatie werden gehouden, is een bloedrode gang die uitmondt in een klein kamertje. Dat wordt de vagina genoemd.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden