Plus

'Ik probeer altijd een elegant portret te maken. Ook van Trump'

Fotograaf Dana Lixenberg (53) was een Barlaeusmeisje in New York, 'nieuwsgierig naar wat zich achter de volgende heuvel bevond'. Iconische portretten van de rappers Tupac en Biggie brachten haar wereldfaam. Nu woont ze weer hier, in het ouderlijk huis. 'Het kijken heb ik van mijn moeder.'

Dana Lixenberg Beeld Annaleen Louwes

Begin tegen Dana Lixenberg over haar camera en haar ogen gaan glimmen. De Wista Field 45DX, een enorm apparaat op statief. Analoge fotografie op negatieven van 4x5 inch, ongeveer tien bij twaalf centimeter.

Niks doorschieten en tussentijds even kijken of er iets tussen zit. Het is: scherpstellen, diafragma bepalen, de lens afsluiten, de film erin stoppen, de slide eruit halen, naast de camera gaan staan en afdrukken met de afstandsbediening. Voor de volgende foto begint het hele circus opnieuw.

Lixenberg: "Ik ben heel erg gehecht aan het proces. Het heeft iets magisch, het is na al die jaren een verlengstuk van mijn blik geworden. Je ziet het beeld op zijn kop, dat zorgt ervoor dat je beter kijkt naar de compositie. De kwaliteit van het negatief is ook supermooi. Er zit een soort gelaagdheid in."

Stond ze twintig jaar geleden met de hele handel in de Trump Tower om er voor New York Magazine een foto te maken van The Donald, destijds nog geen president van Amerika, maar wel een van de rijkste vastgoedontwikkelaars van de stad.

Mooi portret: de kin een beetje omhoog, de armen strak langs het lichaam. De boorden van het smetteloze witte overhemd piepen keurig onder het blauwe pak vandaan. Op de achtergrond, onscherp, het klatergoud van de lobby van zijn appartement.

"Hij is een soort Frankenstein geworden," zegt ze. "Verstijfd. Normaal wil ik juist niet dat mensen verstijven. Dan houden ze hun adem in en zegt het beeld niks. Maar op de een of andere manier paste dit beeld goed bij hem. Als je goed kijkt, zie je ook ijlheid. Er zit iets delicaats in het beeld."

Werkte hij een beetje mee?
"Hij vond mij sneaky. Ik zoek altijd naar een mooi moment, maar hij dacht dat ik hem wilde pakken in een onflatteuze houding. Dus dwong hij mij om hardop tot drie te tellen voordat ik afdrukte."

Was hij wel aardig?
"Dat hield me eerlijk gezegd niet zo bezig. Er zijn mensen die me enorm raken, maar voor een portret is dat niet nodig. Ik ben gewoon supergeconcentreerd met het maken van een pakkend beeld. Op de een of andere manier helpt dat om de persoon in het juiste moment te trekken."

U heeft zijn ex-vrouw ook gefotografeerd.
"Ivana Trump, op een boot met een geleende ketting van twee miljoen dollar om haar nek. Die werd met een bewaker gebracht. Het was voor een verhaal in Fortune Magazine over een nieuwe manier om je geld uit te geven. De zware sieraden die op haar schouders drukken, dat werkte heel mooi."

"Ze was leuker gezelschap dan haar ­­ex-man. Met mijn assistente werd ik uitgenodigd om te blijven lunchen. Kregen we badpakken te leen. Eerst even een swim, na de shoot."

"Zij hing zelf in een zwemband, zodat haar gezicht en haar niet nat zouden worden. De sieraden werden intussen met een bootje naar het vasteland gebracht. Het was de ultieme Amerikaanse perversiteit van het tonen van onbeperkte welvaart, voor mij best een ver-van-mijn-bedshow."

Op de tentoonstelling American Images, vanaf volgende week te zien in Galerie Grimm in de Frans Halsstraat, hangen de twee voormalige echtelieden weer gezellig naast elkaar. Iconen van de Amerikaanse populaire cultuur uit de jaren negentig, tussen grootheden als Iggy Pop en Prince, Noam Chomsky en Allen Ginsberg.

'Er zijn mensen die me enorm raken, maar voor een portret is dat niet nodig' Beeld Annaleen Louwes

De tentoonstelling is gebouwd rond portretten van de rappers Tupac Shakur en Christopher Wallace (Biggie), boezemvrienden die later ernstig gebrouilleerd raakten en uiteindelijk vlak na elkaar het slachtoffer werden van moordaanslagen.

Tupac in zwart-wit met een bandana om het hoofd en een fors kruis om de nek, Biggie in zijn kleurige Coogi-trui, een pak dollars in de hand. Beelden die zelf iconen zijn geworden en waarmee Lixenberg wereldfaam veroverde.

Het is een eerbetoon geworden aan haar goede vriend, fotoredacteur George Pitts, die vorig jaar overleed. Hij was een van de oprichters van Vibe, een Amerikaans tijdschrift voor zwarte muziek, en de man die Lixenberg als eerste een platform gaf voor de foto's die zij in 1993 op eigen initiatief maakte van de bewoners van Imperial Courts, een zwart getto in Los Angeles. Het startsein voor een lange en succesvolle carrière in Amerika.

Zijn de sterren daar lastig te fotograferen?
"Dat vind ik erg meevallen."

Van Prince moest u na afloop uw negatieven inleveren.
"Hij heeft ook het beeld moeten goedkeuren. Het was mijn eerste cover voor Vibe, ik moest er helemaal voor naar Parijs. Ik had nog geen agent en stond voor het blok. Good for him. Als ik niet tekende, ging de hele shoot niet door. Is dat lastig? Ik had er ook voor kunnen kiezen om het niet te doen."

"Vibe had hem de keuze gegeven tussen mij en twee modefotografen. Ik dacht: daar gaat hij voor. Maar hij kende het portret van Tupac dat ik toen al had gemaakt. Uiteindelijk ging het verbazend goed. Toen hij binnenkwam, schudde hij mijn hand niet en keek me niet aan. Maar ik neem dat soort dingen nooit persoonlijk."

Donald Trump, 1998 Beeld Dana Lixenberg

"Ze vragen het me wel vaker: wie was er nou heel lastig? Lastig zijn de publiciteitsmedewerkers die constant in je nek zitten. Mensen die denken dat elke leegte gevuld moet worden met gepraat: yap, yap, yap. Terwijl ik tijdens een shoot op zoek ben naar concentratie en intimiteit."

George Pitts zei over u: ze fotografeert beroemdheden als gewone mensen en gewone mensen als beroemdheden.
"Wat hij bedoelde was: ik fotografeer alle mensen op dezelfde manier. Ik probeer ze niet te definiëren aan de hand van hun, vaak tijdelijke, omstandigheden. Je kunt een dakloze op een bed in de opvang portretteren, maar daar kies ik bewust niet voor. Ik probeer altijd een elegant portret te maken. Ook van Trump. Voor mij bestaat realisme niet uit een onderkin of een dikke puist op de wang."

Volgens Pitts was u niet getraind in de kunst van de vleierij.
"Ik ben niet uit op vriendschap met de geportretteerden of hun goedkeuring. Ik benader ze wel met respect."

U heeft Biggie gefotografeerd terwijl hij dollars staat te tellen, het rubberen bandje dat ze bij elkaar hield nog om de vingers.
"Ik moest hem fotograferen voor een dubbelportret met zijn producer Puff Daddy. In de studio was het enorm druk. Ze kwamen met een hele entourage, een compleet reizend circus."

"Er waren kappers bezig, er stond keiharde muziek aan en Puffy wilde niet met Biggie op de foto als die zijn Coogi-trui aan had. In die chaos moest ik me zien te concentreren. Op een gegeven moment wilde Biggie iemand om een boodschap sturen. Hij haalde dat pak geld uit zijn zak en ik dacht: supermooi moment. Een tijdsbeeld ook."

Knip, ik heb je.
"Zo werkt dat dus niet met mijn camera. Ik maak geen snapshots."

Vraagt u dan of hij nog een keer met dat geld gaat zwaaien?
"Dan zeg ik: hold it like that. Het werkte, want je ziet aan zijn blik dat het echt is. Het beeld is heel fysiek, je hoort bijna dat hij een beetje buiten adem is. Ik zeg niet: pak eens een stapel dollars, maar ik geef wel instructies. Ik opereer op het snijvlak van geënsceneerde en documentaire fotografie."

Muzikant Lou Reed en acteur Tim Robbins hebben geweigerd door u te worden gefotografeerd.
"Misschien zijn dat mannen die fysiek wat onzeker zijn, hahaha."

Na 28 jaar is Dana Lixenberg teruggekeerd in Amsterdam, waar ze zich heeft gevestigd in het ouderlijk huis in hartje Jordaan. Haar vader, beeldend kunstenaar en graficus Cyril Lixenberg, overleed ruim drie jaar geleden, haar moeder Saskia, kleuterjuf en tekenlerares bij Artis Ateliers, al in 2000 op 58-jarige leeftijd. Een wees op zoek naar een anker.

Ivana Trump, 1998 Beeld Dana Lixenberg

"Dan zaten mijn vader en moeder vanaf hun balkonnetje de mensen te bekijken," zegt ze. "Echt heel irritant. Dan zei ik: waarom moet jullie het altijd over anderen hebben? Kijk eens naar jezelf. Maar uiteindelijk ben ik natuurlijk net zo. In New York kan ik mezelf in de metro urenlang verliezen met om me heen kijken en mensen observeren."

Uw moeder speelde in 1968 een bijrolletje in de film Het compromis, een links relatiedrama met de Ruigoordhippie Gerben Hellinga in de hoofdrol.
"Daar zat ik ook in!"

Ik zag uw naam staan op de aftiteling, ja.
"Ik zou hem graag nog eens willen zien. Ik heb er nog foto's van hoe ik daar als driejarige door het beeld rende."

Wilde uw moeder stiekem actrice worden?
"Het was een vriendendienst aan regisseur Philo Bregstein, en zijn vrouw Marline Fritzius, die de hoofdrol speelde. Mijn ouders hadden allemaal van die film- en fotografenvrienden. Ik sta ook nog op een kinderpostzegel uit 1966 van Carel Blazer."

Een kunstenaarsbestaan?
"Als kind vond ik het altijd aantrekkelijk als het bij andere mensen netjes was. Dat er een tafelkleed op tafel lag. Bij ons was alles rommelig. Ik was tuttiger dan mijn ouders toen ik jong was."

Op wie lijkt u het meest?
"Als je het aan vrienden van mijn ouders vraagt: op beiden. Het kijken en observeren heb ik van mijn moeder. Net als zij ben ik ook vrij direct. Mijn vader was van het sociale onrecht."

"We kregen thuis het ANC-blaadje en hij maakte in de jaren zestig ook schilderijen tegen de Vietnamoorlog. Hij kwam uit een vrij arme joods-orthodoxe familie in Londen met twaalf kinderen. Hij kon erg vallen over de kleingeestigheid en de homofobie van sommige van zijn familieleden."

Heeft hij u joods grootgebracht?
"Hij had totaal niets met het geloof, maar wel met de cultuur. Hij luisterde bijvoorbeeld graag naar chassidische muziek. Hij hield van de voorzangers en kon dat zelf ook heel mooi. Maar zijn ouders heb ik nooit ontmoet. Mijn moeder was katholiek. Toen ze mij kregen, was het voor drie van zijn zussen en zijn ouders afgelopen. Die konden dat niet accepteren. Hij wilde ze niet meer zien als hij ons niet mee kon nemen."

"Mijn moeder is opgegroeid aan de Prinsengracht. Die was op een bepaalde manier meer bohemien dan mijn vader. Haar vader was Fred Thomas, de directeur/hoofdredacteur van dagblad De Tijd."

"Ze hing al jong rond op het Leidseplein. Daar zal ze mijn vader ook hebben ontmoet. Een arme, magere kunstenaar, een emotionele man. Tien jaar ouder en al reizend in de voetsporen van Van Gogh in Amsterdam terechtgekomen. Op zijn veertiende was hij al van school gegaan."

Ze zullen er niet raar van hebben opgekeken dat u fotograaf werd.
"Ze vonden het fantastisch. Als ik had gezegd dat ik rechten was gaan studeren, waren ze vast ook trots geweest, maar dat hadden ze minder interessant gevonden. Terwijl ik altijd van mezelf dacht: ik ben niet creatief, ik ga wel psychologie studeren."

Terug in Nederland heeft u de 23-jarige rapper Lil' Kleine gefotografeerd voor zijn album Alleen. In Volkskrant Magazine zei hij over u: 'Een vrouw op leeftijd van wie je eigenlijk verwacht dat ze niets van rappers weet.'
"Hij zei: 'Het kan mijn moeder wel zijn.'"

Snotneus.
"Ik vond het heel geestig. Ik ben toch een vrouw op leeftijd, ik ben nu bijna 54. Dat ís voor zo'n jongen de leeftijd van zijn moeder. Hij was verrast dat ik zo veel over rappers wist. Dat vond ik een compliment. Ik vond hem een bijzondere persoonlijkheid. Hij gaf zich helemaal over. Hij is gewend zijn eigen ding te doen. Nou, dat ben ik ook."

Dat klopt wel. In 1982 toog Dana Lixenberg naar New York om er au pair te worden. Een Barlaeusmeisje dat 'altijd nieuwsgierig was wat zich achter de volgende heuvel bevond'. In haar vrije tijd volgde ze een cursus fotografie en werd onmiddellijk gegrepen door het vak. Ze studeerde van 1984 tot 1986 fotografie aan de London College of Printing en nog twee jaar aan de Gerrit Rietveld Academie, alvorens terug te keren naar New York.

Christopher Wallace (Biggie), 1996 Beeld Dana Lixenberg

"Een spetterende en inspirerende plek," zegt ze. "Maar je hebt wel een lange adem nodig. Niet iedereen is daar tegen opgewassen. Je zal een stap terug moeten doen als je al iets hebt opgebouwd in Nederland en bedenkt dat je het ook wilt maken in Amerika. Dat kan een heel katerig gevoel geven. Dan is de huur van een kamertje opeens heel hoog."

Voor Vrij Nederland maakte ze in 1992 een fotoreportage in Watts, het zwarte getto van Los Angeles waar hevige rellen waren uitgebroken nadat taxichauffeur Rodney King in elkaar geslagen was door de politie en de verantwoordelijke agenten niet werden veroordeeld, ook al was hun daad op filmbeelden vastgelegd.

Een jaar later besloot ze terug te keren en kwam terecht in Imperial Courts, de zwarte wijk in Los Angeles waar de beruchte PJ Watts Crips de dienst uitmaakten. Ze maakte er foto's van de bewoners. Geen clichébeelden van gangsters met zonnebrillen en gouden kettingen om hun nek, maar portretten van mensen die hun eigen, vaak dramatische, geschiedenis met zich meeslepen. Velen van hen zijn inmiddels dood of zitten lange gevangenisstraffen uit.

Het werd haar levenswerk. Tussen 2008 en 2015 keerde ze er jaarlijks terug om het project te vervolgen, ook met video en geluid. Vorig jaar won ze er de prestigieuze Deutsche Börse Photography Foundation Prize mee. "Het laat me niet meer los," zegt ze. "Wat ik nog doe, voelt vergeleken daarmee enigszins dunnetjes aan. Althans: zo zie ik dat nu, maar dat is helemaal niet erg."

Veel mensen keken er nogal van op: een witte vrouw uit Nederland die een zwart getto binnenwandelt om foto's te maken.
"Wat moet ik ervan zeggen? Natuurlijk, toen ik voor het eerst in die buurt kwam, zagen ze mij als iets negatiefs: een vertegenwoordiger van de media of van de FBI. Maar gaandeweg zijn de bewoners mij gaan accepteren."

"Trouwens: een Afro-Amerikaan uit de middenklasse valt er niet minder op. Toen Dana Schutz vorig jaar een schilderij maakte van de gelynchte Emmett Till vonden veel mensen dat het niet aan haar was om zich als blanke die zwarte geschiedenis toe te eigenen. Maar ik heb tot nu toe niet gemerkt dat mensen aanstoot nemen aan het werk dat ik heb gemaakt."

Tony Bogard, de bendeleider van de Crips die u een introductie in de buurt bezorgde, vroeg u: wat zit er voor ons in?
"Een terechte vraag."

Waarop u het antwoord niet had.
"Met het boek dat ik heb gemaakt van Imperial Courts hebben ze een document gekregen van hun eigen geschiedenis. Ik heb er vijfhonderd extra van laten drukken om aan iedereen te geven die aan het project heeft meegewerkt. Ze zijn er trots op, maar of ze er in hun dagelijks leven iets aan hebben?"

Jeugdfoto Dana Lixenberg Beeld Privé

"Ja, de speeltuin is opgeknapt, maar er zitten nog steeds te veel zwarte mannen in de gevangenis, de scholen zijn nog steeds slecht en de kinderen hebben nog altijd weinig kans om het getto uit te komen. Ze hebben er ook weinig van gemerkt dat Barack Obama president van Amerika was."

Bent u kunstenaar of journalist?
"Ik ben fotograaf."

Laat ik dan zeggen: hoort uw werk in een tijdschrift of aan de muur van een museum?
"Ik vind dat een achterhaalde discussie, al zijn er nog steeds kunstverzamelaars die het ingewikkeld vinden met fotografie, omdat je van een beeld meerdere printen kunt maken. Ik ben fotograaf, maar dat betekent niet dat ik geen kunstenaar ben. Ik ben in elk geval geen journalist."

U heeft geen gezin.
"Nee."

Opgegeven voor de kunst?
"Het is er gewoon niet van gekomen met al het reizen. Ik had graag kinderen gehad, maar ik heb me nooit gesetteld op één plek. Dus leef ik me nu gewoon heel erg uit op mijn neefje van tien en geniet van de kinderen van mijn vrienden."

"Weet je wat het is met ouder worden? Je accepteert dat de dingen anders zijn gelopen dan je in je hoofd had. Het is de kunst van het loslaten. Op een zeker moment doen verwachtingen er niet meer zo toe."

De tentoonstelling American Images opent op 14 september en is te zien tot 27 oktober in galerie Grimm, Frans Halsstraat 26. Lixenbergs publicatie Tupac/Biggie, uitgegeven door Roma Publications in samenwerking met Patta, verschijnt eind september.

'Ik dacht altijd van mezelf: ik ben niet creatief' Beeld Annaleen Louwes

Dana Lixenberg

Geboren
15 september 1964, Amsterdam

1968-1976
Cornelis Vrijschool, Amsterdam

1976-1982
Barlaeus Gymnasium, Amsterdam

1984-1986
London College of Printing, Londen

1987-1989
Gerrit Rietveld Academie, Amsterdam

1989
Verhuizing naar New York

Lixenberg maakte vele foto­series, waaronder Jeffersonville, Indiana (2005), The Last Days of Shishmaref (2008), Set Amsterdam (2011), De Burgemeester (2011) en Imperial Courts 1993-2015 (2015).

Ze publiceerde onder meer in Vrij Nederland, Vibe, New York Times Magazine, The New Yorker, Newsweek en Rolling Stone.

In 2017 won ze voor Imperial Courts de Deutsche Börse Photography Foundation Prize.

Dana Lixenberg woont in het centrum van Amsterdam.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool.nl.