Plus

Hoe vrouwen in de 20ste eeuw steeds belangrijker werden

Met onder meer schaatsen, een bril, mantel, microscoop en een schrijfmachine toont het Amsterdam Museum hoe vrouwen in de 20ste eeuw steeds belangrijker werden op vrijwel elk maatschappelijk vlak.

Majoor Bosshardt Beeld Amsterdam Museum

Sommige vrouwen uit de vorige eeuw zijn beroemd of berucht, anderen nauwelijks bekend. Ze streden voor vrouwenrechten, zaten in het verzet, pleegden aanslagen of maakten furore op het gebied van kunst, wetenschap of sport.

Sommige thema's uit het verleden zijn nog actueel. Zo bedenkt de in 1944 geboren Nora Rozenbroek, een van de oprichters van de actiegroep Dolle Mina, in de jaren zeventig het 'plasrecht' voor vrouwen. Op het pamflet staat: 'Waarom kunnen mannen in alle krullen van de stad hun water kwijt? Hebben vrouwen dat niet nodig? Of moeten vrouwen bij V en D drie trappen opklimmen? Dan in de rij staan en nog een dubbeltje betalen ook?'

De vrouwen in de tentoonstelling, gebaseerd op het gelijknamige boek van historica Els Kloek, zijn in vijf generaties verdeeld: vrouwen geboren voor 1870 tot na 1930. Er zijn foto's, ­uitspraken en persoonlijke spullen te zien van politica's, wetenschappers, sportvrouwen, zangeressen, schrijfsters, onderwijzeressen, vrijheidsstrijdsters en feministen.

Vliegbrevet
Aan de hand van hun prestaties en belevenissen wordt de Nederlandse geschiedenis verteld. Zo streed Catharina van Tussenbroek (1852-1925), een van de eerste vrouwelijke artsen, tegen criminele abortussen. Naast de verlostang ligt haar boekje Over het tekort aan levensenergie bij onze jonge vrouwen en meisjes uit 1898.

In de tweede generatie wordt Suze Groeneweg (1875-1940), socialistisch onderwijzeres en propagandiste, uitgelicht. Ze vond dat mannen en vrouwen binnen de partij (SDAP) gelijk moesten optrekken. Ze kwam in 1918 als eerste vrouw in de Tweede Kamer en richtte zich op vrouwenrechten, ontwapening en drank­bestrijding.

Uit dezelfde periode stammen Beatrix de Rijk (1883-1958), de eerste Nederlandse vrouw die haar vliegbrevet haalde - in 1911 in Frankrijk - en de eerste vrouwelijke tandarts Jans Schuiringa (1887-1975). Het vliegbrevet van De Rijk en een neus- en gebitsprothese van de hand van Schuiringa, gemaakt voor een vrouw met wolfszweer, zijn te zien op de tentoonstelling.

Jikke Gaastra was in 1912 de eerste vrouwelijke deelnemer aan de Elfstedentocht. Ze was zwaar teleurgesteld toen ze vanwege de slechte conditie van het ijs de tocht niet mocht uitrijden. Een krant noemde haar destijds een 'kranige rijdster' met 'uitstekende conditie'. Haar schaatsen en controlekaart zijn geleend van het Fries Scheepvaart Museum te Sneek.

Francina de Neef Beeld Amsterdam Museum

De derde periode laat een aantal vrouwen zien die in Amsterdam van betekenis zijn geweest: architecte en stedenbouwkundige Jakoba Mulder, verzetsvrouw Truus Wijsmuller en Bet van Beeren, uitbaatster van café 't Mandje op de Zeedijk. De stropdassen die zij afknipte bij mannelijke bezoekers hangen aan de muur.

Live
Fré ­Cohen is de grafisch ontwerpster die de huisstijl van de gemeente Amsterdam en het giroboekje van de Gemeentegiro heeft ontworpen. In de oorlog dook ze onder, maar ze werd verraden. Met pillen maakte ze in 1943 een eind aan haar leven.

Ook komen veel schrijvers en zangeressen aan bod, onder wie Annie M.G. Schmidt (in de vitrine liggen kinderboekjes), Hella Haasse (het boek Oeroeg, dat meer dan vijftig keer is herdrukt), Catharina Dessaur alias Andreas Burnier (boek Het jongensuur), Tante Leen (een single en haar geluidsinstallatie) en actrice/zangeres Hetty Blok, vooral bekend als Zuster Klivia uit Ja zuster, nee zuster (haar verpleegstersuniform).

Op het bijbehorende filmmateriaal kan de ­bezoeker de vrouwen 'live' zien: van de eerste Miss Holland in 1929 tot arts en feministe Aletta Jacobs in New York in 1915, toneelspeelsters Fien de la Mar en Esther de Boer-van Rijk en Francina de Neef (1864-1948). De laatste is de dochter van in slavernij geboren ouders. Ze werd bekend als weldoenster, omdat ze hulpbehoevende families ondersteunde.

In de vitrine liggen naast haar foto een angisa - een gevouwen hoofddoek - en de slavenbanden die altijd zijn bewaard door familie De Neef. Muzikante Annie van 't Zelfde vertelt in een van de beelden dat ze een mooie saxofoon in de winkel zag liggen, die ze graag voor zichzelf wilde kopen. "De winkelier zei: 'Ach meisje, dat is toch een manneninstrument'," vertelt de saxofoniste.

Vier keer goud
De tentoonstelling laat ook hedendaagse vrouwen aan het woord. Zij vertellen wat de vrouwen uit de geschiedenis voor hen hebben betekend. Oud-politiewoordvoerster Ellie Lust vertelt over majoor Bosshardt ('Ze was vooruitstrevend op het gebied van geboortebeperking, euthanasie, abortus en homoseksualiteit'), voetbalster Tessel Middag over atlete Fanny Blankers-Koen, die in 1948 vier keer olympisch goud won, en Hedy d'Ancona over illustratrice Fiep Westendorp ('Haar ziel zit in haar tekeningen').

Op de tentoonstelling mogen bezoekers namen doorgeven van vrouwen die ze missen. De muur met gekleurde stickers hangt vol: Adèle Bloemendaal, Hanneke Groenteman, Khadija Arib, Sonja Barend, Connie Palmen en verzetsvrouw Rosa Drukker.

De tentoonstelling is tot en met 10 maart te zien in het Amsterdam Museum

Onderwijzer Carrie Smit, in 1920 het eerste vrouwelijke lid van de Eerste Kamer Beeld Amsterdam Museum
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden