Plus

Hoe Hongaars-Nederlandse Joden ontsnapten aan deportatie

Miraculeus en tot nu toe vrijwel onbekend: de ontsnapping per trein van Hongaars-Nederlandse Joden tijdens de bezetting. Een boek en een documentaire vertellen het verhaal.

De trouwfoto van Gideon Hartmans ouders, gemaakt in Amsterdam. Het bruidspaar zonder ster, die hoefde niet vanwege de Hongaarse pas van de bruidegom Beeld Doc.Eye Film Amsterdam

"De eigenaar komt uit Nepal. Hij kent de geschiedenis niet," zegt Gideon Hartman moedeloos tegen zijn zonen. Hij komt net uit de kelder van een winkeltje in de Nieuwe Nieuwstraat waar zijn grootouders tijdens de Tweede Wereldoorlog ondergedoken zaten, tot ze werden verraden.

In die kelder vroeg Hartman aan de eigenaar of hij bekend was met Auschwitz, en de oorlog. Twee keer kreeg hij een ontkennend antwoord. En hij schudt nog eens zijn hoofd. Zijn zonen stralen ook onbegrip uit.

Gideon Hartman - zijn vader kwam voor de oorlog vanuit Hongarije naar Nederland, waar hij zijn vrouw leerde kennen - is een van de hoofdpersonen in de documentaire De Treinreis. Hij is na de oorlog in Israël geboren. Pas na de dood van zijn ouders kwam hij erachter dat zij in 1943 aan deportatie waren ontsnapt.

"Tijdens het hoogtepunt van de deportaties naar Auschwitz en Sobibor," aldus de voice-over in het begin van de documentaire, "reden vijf treinen met Hongaars-Nederlandse Joden naar het toen nog vrije Hongarije. En dat allemaal onder het toeziend oog en met toestemming van de nazi's. Hoe kon dat?"

Zoektocht naar het verleden
Historicus Aline Pennewaard ontdekte tijdens haar promotieonderzoek in de archieven van het Niod, het Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies, dat 89 Hongaars-Nederlandse Joden naar Hongarije konden vluchten.

Naar aanleiding van haar ontdekking en research maakte filmmaker Willy Lindwer de documentaire, en schreven ze samen het boek De Treinreis. In film en boek doen de vijf laatste in leven zijnde overlevenden van die treinreizen hun verhaal. Met Gideon Hartman, die na de dood van zijn ouders een zoektocht begon naar hun verleden.

Hoe konden die treinen rijden? Uit het boek: 'Hongarije was immers een bondgenoot van Duitsland, maar ondanks het virulente anti­semitisme in de Hongaarse samenleving was de Hongaarse regering niet bereid haar Joodse staatsburgers naar de Duitse vernietigingskampen in Polen te sturen. Dat vond zij te 'barbaars'.' En dat gold dus ook voor Hongaarse Joden die buiten Hongarije woonden. Vandaar de transporten dwars door het Derde Rijk naar Hongarije.

De vijf overlevenden vertellen in documentaire en boek over de treinreis, hun verblijf in Hongarije (Boedapest) en hoe hun leven weer veranderde toen in maart 1944 Duitsland toch Hongarije bezette, en er met hulp van de Hongaarse Pijlkruisers fel jacht werd gemaakt op Joden. En hoe Joden aan de oever van de Donau werden doodgeschoten.

"De Donau was dagenlang rood van het bloed," zegt een van de overlevenden (Later wordt in de film nog gememoreerd dat het antisemitisme in de Hongaarse samenleving en politiek nog altijd aanwezig is).

Uniek document
Als rode draad loopt door de film het verhaal van Gideon Hartman, die met overlevende Anki Tauber - zij was tien jaar toen ze met haar ouders en zus op de trein naar Hongarije stapte - de treinreis naar Boedapest overdoet, om daarna in de Hongaarse hoofdstad het spoor van zijn ouders verder te volgen.

Tussendoor zien we een geëmotioneerde Hartman op een Amsterdams dakterras staan waar de trouwfoto van zijn ouders is genomen. Die beelden, en de getuigenissen van de vijf overlevenden dragen bij aan een uniek document over de verschrikkingen van de Tweede Wereldoorlog en de Jodenvervolging in Nederland.

Lichtpunt: 73 van de 89 Hongaars-Nederlandse Joden die de treinreis naar Hongarije maakten, overleefden de oorlog.

2Doc: De Treinreis (BNNVara). Vrijdag 4 mei, 18.45-19.45, NPO 2.
Willy Lindwer & Aline Pennewaard: De treinreis. Nieuw Amsterdam, 176 blz., €19.99.

Anki Tauber en haar ouders bij hun vertrek naar Hongarije Beeld Doc.Eye Film Amsterdam
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden