PlusAnalyse

Hoe het algoritme van TikTok het einde van sociale media inluidt: ‘O, het kan nog verslavender, handig’

Het algoritme van TikTok heeft maar één doel: gebruikers zo lang mogelijk filmpjes laten kijken. Beeld Lynne Brouwer
Het algoritme van TikTok heeft maar één doel: gebruikers zo lang mogelijk filmpjes laten kijken.Beeld Lynne Brouwer

Het algoritme van TikTok werkt ongelooflijk verslavend en heeft maar één doel: gebruikers zo lang mogelijk filmpjes laten kijken. Andere platforms kopiëren nu dat model.

Tom Grosfeld

Het is nog niet eens zo lang geleden dat er een beetje om TikTok werd gegrinnikt. Het was een malle app die voornamelijk door jongeren werd gebruikt. In korte video’s waren ze dansend, zingend en playbackend te zien. Waait wel weer over, dachten we, die vlugge, ietwat holle hype.

Inmiddels zijn we een paar jaar verder en is TikTok uitgegroeid tot de meest toonaangevende app van het moment. Het platform herbergt meer dan een miljard gebruikers (geen app bereikte dat aantal sneller), van wie zo’n vier miljoen in Nederland. En dat zijn echt niet alleen kinderen. Afgelopen jaar zijn er veel twintigers bijgekomen, en ook het aandeel veertigplussers is flink gestegen.

De populariteit van de app is voor een groot deel te danken aan het algoritme, dat in korte tijd veel data over de gebruikers verzamelt en daardoor een onweerstaanbare, oneindige stroom aan video’s op ze af kan vuren. Dat is niet nieuw: ook platforms als Facebook en Instagram proberen gebruikers zo lang mogelijk te laten scrollen. Maar TikTok heeft dat proces, met een zeer geavanceerd algoritme, behoorlijk geïntensiveerd.

Verschillende wetenschappers en experts hebben de vergelijking met harddrugs al gemaakt. TikTok zou een soort crack zijn: het algoritme pusht virale, op maat gesneden content rechtstreeks naar de gebruiker. Het heeft geen tijd nodig om in te werken, het geluksgevoel komt direct op en verdwijnt snel weer. Daarna wil je nog een hit.

Algoritme

Want dat is wat TikTok in een notendop is: een eindeloze stroom korte filmpjes, samengesteld uit wat het online goed doet. Wanneer je een account aanmaakt, beland je op de ‘Voor Jou’-pagina. Daar staat direct een rij algemene video’s voor je klaar. Je begint te swipen, het algoritme verzamelt informatie. Het meet welke video’s je wel en niet kijkt, of je op pauze drukt en of je een filmpje nog een keer bekijkt. In korte tijd worden de video’s aangepast aan je kijkgedrag, en zo wordt de feed steeds verder gebeiteld richting een verfijnd, verslavend geheel.

Intussen blijf je swipen, omdat er af en toe een video tussenzit die niet helemaal aansluit op de rest, zegt cultuursocioloog Siri Beerends, werkzaam bij Setup. Je swipet de video snel weg en daarna: paf, weer een perfecte match. “Het werkt als een gokkast. Ik geloof niet, zoals sommige denkers beweren, dat de mens slechts een stimulus-responsmachine is, maar dat worden we natuurlijk wel wanneer we ons zo laten meevoeren.”

De algoritmisch gecureerde video’s maken van TikTok een fundamenteel ander platform dan Facebook en Instagram. We zijn daar gewend dat we onze tijdlijn in zekere zin zelf kunnen samenstellen. We geven aan wat onze interesses zijn, liken pagina’s, sluiten vriendschappen, volgen beroemdheden. TikTok hanteert een andere opzet. Niet de gebruiker, maar het algoritme bepaalt hoe je feed wordt vormgegeven.

Entertainment

Dat betekent dat TikTok eigenlijk geen sociaal medium is, maar een plek gemaakt om te blijven scrollen, een entertainmentsite. Er wordt nauwelijks een poging gedaan om gebruikers video’s te laten zien die daadwerkelijk aansluiten op hun interesses. Het draait puur en alleen om de gebruiker zo lang mogelijk naar video’s van wildvreemden te laten kijken.

Natuurlijk, we prikten snel door het verhaal van Mark Zuckerberg, wanneer hij sprak over hoe zijn platforms als doel hadden om de mensen onderling te verbinden. Ook Facebook en Instagram gaan over lijken in het nastreven van winstmaximalisatie, en het is zeer de vraag of die platforms ons daadwerkelijk socialer maken. Van een global village of een gezelligs dorpsplein is in ieder geval geen sprake (meer). Maar: dat is nog wel altijd hoe ze zichzelf neerzetten.

In theorie zou de toenemende populariteit van TikTok ertoe kunnen leiden dat Meta (het moederbedrijf van Facebook en Instagram) haar platforms juist nadrukkelijker als ‘sociaal’ in de etalage zou zetten. In plaats daarvan kopieert het bedrijf het TikTok-model. Sinds een poosje bieden Facebook en Instagram ook algoritmisch aangedreven video’s aan, in de vorm van Reels. YouTube deed iets soortgelijks, en introduceerde Shorts. Beerends: “Die platformen zien: o, het kan nog verslavender, handig. Dan gaan wij dat ook doen.”

Afgelopen zomer kwam daar kritiek op. Instagram testte een model uit waarbij de Reels nog dominanter aanwezig zouden zijn. Als reactie werd een petitie opgezet waarin gebruikers opriepen om ‘Instagram niet in TikTok te laten veranderen’.

Vertiktokisering

Het bedrijf kondigde aan de plannen te staken, maar uiteindelijk is de ‘vertiktokisering’ van de andere platforms niet tegen te houden. Meta heeft al aangekondigd dat ze aankomend jaar fors meer gaat inzetten op content die wordt aanbevolen door kunstmatige intelligentie. Dus op welk platform we straks ook inloggen, we zullen steeds vaker scrollen door algoritmisch aangedreven content, van de ene viral naar de andere, verzonken in een app die ongelooflijk bedreven is in het vasthouden van onze aandacht. Het treurige is dat we niet opgeslokt raken door berichten van vrienden, familieleden of collega’s, maar gedachteloos consumeren wat een machine ons voorschotelt.

Dat betekent ook dat er langzaam wordt toegewerkt naar het einde van het sociale platform zoals we dat kenden. De factor mens wordt uit het curatieproces gehaald. Dat komt niet als een verrassing. Ons leven wordt steeds heviger beïnvloed en gestuurd door algoritmes. We vertrouwen erop dat algoritmes misschien wel beter dan wijzelf weten wat we leuk vinden, wat onze interesses zijn en waarnaar we willen kijken of luisteren. Het is wat denkers als Yuval Noah Harari al een tijd voorspellen: dat we zullen veranderen in een hackbaar wezen, eenvoudig te doorgronden door algoritmes.

Al met al normaliseert TikTok, net zoals bijvoorbeeld de ‘Play Something’-optie op Netflix (een knop die een film of serie uitkiest op basis van je eerdere kijkgedrag) dat doet, dat een algoritme voor ons het keuzeproces uit handen neemt; ons bij de hand neemt en bepaalt waarnaar we kijken. Zonder weerstand geven we een stuk autonomie op.

Het is daarnaast de vraag of we willen dat een algoritme, door te bepalen welke video’s we wel en niet kijken, invloed uitoefent op hoe we denken, op ons begrip van de wereld. Zorgelijk zijn bijvoorbeeld verschillende onderzoeken, waaronder van The Wall Street Journal, waaruit blijkt dat TikTok ons nog sneller dan andere platforms (zoals YouTube) opsluit in rabbit holes. Na twee uur scrollen, en soms zelfs binnen veertig minuten, kunnen we van schattige kattenfilmpjes belanden in een fuik van schadelijke, haatdragende, racistische, homofobe en anderszins extreme content.

Alternatieven

Wat nu? De afgelopen tijd klonk geregeld de roep voor een verbod op TikTok, overigens vooral vanwege privacyoverwegingen (zie kader). Volgens Beerends zou dat oppervlakkig, naïef en onuitvoerbaar zijn. En belangrijker: het zou niets veranderen. Het zou beter zijn wanneer mensen zelf tot bepaalde inzichten komen, denkt zij.

“Aan welke behoefte beantwoordt TikTok? Daar gaat het uiteindelijk om. Een verbod zou ons ontslaan van daarover praten en nadenken, terwijl het juist belangrijk is om te verkennen vanuit welke verlangens wij technologie ontwerpen en gebruiken. Waarom willen we zo graag nonstop worden afgeleid? Constant entertaind worden? En waarom telt iets alleen maar mee als het wordt gezien door anderen, als het duizend likes krijgt, vijf miljoen views? Daar zitten al allerlei mechanismen onder die laten zien dat we leven in een samenleving waar mensen worden aangezet tot bepaald gedrag, dat misschien niet goed voor ons is.”

Daar moeten we iets mee, vindt Beerends, want uit onderzoek blijkt dat sociale media, en TikTok in het bijzonder, schadelijke effecten op ons kan hebben. “Misschien moeten we elkaar verleiden om ook op andere manieren te zoeken naar afleiding en ontspanning. Dan hoor je weleens: wat een romantische, conservatieve opvatting. Maar dat vind ik niet. We worstelen zo met de hoeveelheid tijd die sociale media opslurpen, dat het juist conservatief is om klakkeloos mee te gaan met deze ontwikkelingen, te doen alsof een andere weg niet mogelijk is.”

Privacy en de invloed van China

TikTok is in handen van het Chinese technologiebedrijf ByteDance. In 2019 bleek dat de Chinese overheid invloed uitoefent op het beleid van TikTok. Ook heeft ze toegang tot de gegevens van gebruikers. Dit jaar paste TikTok zijn privacyvoorwaarden aan, waardoor nu ook Chinese TikTok-werknemers toegang hebben tot de gegevens van Europese gebruikers. Veel politici reageerden verontwaardigd. In Nederland uitte Alexander Klöpping aan tafel bij Jinek zijn zorgen over de app, waarna de ChristenUnie voor een verbod pleitte, net als Donald Trump eerder al deed.

Daarnaast zijn er zorgen over hoe TikTok censuur toepast op ‘gevoelige’ content. Eerder werd bekend dat kritiek op het Chinese overheidsbeleid werd gecensureerd, net als bepaalde content die gelinkt is aan zaken als oorlog, abortus of de lhbtq+-gemeenschap. Het gevolg is dat gebruikers die willen vertellen over de oorlog in Oekraïne of over het belang van de mogelijkheid van abortus, dat omfloerst moeten doen, en bepaalde woorden niet kunnen uitspreken.

Verder bestaan er serieuze vermoedens dat China via TikTok propaganda probeert te verspreiden en invloed probeert uit te oefenen op de westerse cultuur. Dat vermoeden werd versterkt toen zakenblad Forbes achterhaalde dat er minstens driehonderd medewerkers van TikTok bij de Chinese staatsmedia hebben gewerkt.

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden