Plus Filmrecensie

Hoe een showproces in de tijd van Stalin van begin tot eind gescript was

Maandag was het op de kop af 89 jaar geleden dat het proces begon dat centraal staat in Sergei Loznitsa’s documentaire The Trial: een showproces in Stalins Sovjet-Unie, tegen acht vooraanstaande wetenschappers en ingenieurs. De acht werden ervan beschuldigd met Westerse mogendheden te hebben samengezweerd om de Russische industrie te dwarsbomen. De Industriële Partij waar zij volgens de aanklagers aan het hoofd van stonden, heeft echter nooit bestaan. Ze werden geslachtofferd om het falen van Stalins vijfjarenplan te verbloemen.

Loznitsa richt zich in zijn uit unieke archiefbeelden opgebouwde film echter niet in de eerste plaats op het blootleggen van de historische waarheid. Het gaat hem juist om de constructie van de fictie – de show van het showproces. Het elf dagen durende proces was van begin tot eind gescript; dat alle acht verdachten uiteindelijk ter dood zouden worden veroordeeld, stond op voorhand vast.

Die show werd opgevoerd voor de pakweg duizend mensen die als toeschouwers aanwezig waren in de Zuilenzaal in Moskou. Hij werd opgevoerd voor de nog grotere hordes mensen die buiten protesteerden en met fakkels in de hand de dood van de verdachten eisten. De show werd vooral ook opgevoerd voor de door de zaal verspreide camera’s en microfoons.

Met een voor die tijd uniek proces werden beeld en geluid samen vastgelegd. Het proces werd destijds samengevat in een filmverslag van 42 minuten, dat de propagandaversie van de rechtszaak presenteerde. ­Loznitsa stuitte in een Russisch archief op alle opnamen en gebruikt die nu om het tegendeel bloot te leggen.

De Oekraïense regisseur betoont zich al jaren een meester in dit soort found footage films – een term die verhult hoeveel speurwerk er aan het maken voorafgaat. Op documentairefestival Idfa is op dit moment alweer ­Loznitsa’s volgende te zien: State Funeral. Deze archieffilm, die draait om de pompeuze ceremonies rond de begrafenis van Stalin, is er onderdeel van een uitgebreid programma rond dit soort uit bestaand materiaal opgebouwde films.

The Trial was een van de drie films die de uiterst productieve regisseur in 2018 presenteerde, naast Victory Day (een ‘reguliere’ documentaire over de herdenking van gevallen Sovjetsoldaten in Berlijn) en de fictiefilm Donbass, een grotesk portret van het nog altijd voortdurende conflict in Oost-Oekraïne. Alle drie zijn het films over de manier waarop ‘de waarheid’ wordt geconstrueerd. The Trial zit vol met treffende details die dat duidelijk maken. Zoals: hoe de camera’s de boel in beeld brengen. Zoals: hoe sommige verdachten hun door anderen uitgeschreven ‘bekentenissen’ compleet verhaspelen. Op wat eindtitels na die beknopte en confronterende feiten geven over hoe het de verdachten én aanklagers verder verging, levert Loznitsa geen enkel commentaar. En dat is ook nergens voor nodig.

The Trial

Regie Sergei Loznitsa
Te zien in Eye, Rialto

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden