PlusAchtergrond

Hoe deed Vermeer dat? In de ‘kunsthistorische CSI’ zoeken ze het uit

Tv-serie Het geheim van de Meester reconstrueert iconische schilderijen, van paneel of doek tot laatste vernislaag. Deze ‘kunsthistorische Crime Scene Investigation’ levert interessante inzichten op.

Het geheim van de Meester Beeld Elvin Boer
Het geheim van de MeesterBeeld Elvin Boer

De theorie dat Johannes Vermeer een camera obscura zou hebben gebruikt om perspectief goed op doek te krijgen dateert van 1891. De Amerikaanse kunstenaar Joseph Pennell merkte toen op dat de figuren in Vermeers 17de-eeuwse schilderijen zo zijn geschilderd dat ze lijken op foto’s. Sindsdien is er veel onderzoek gedaan die het idee ondersteunen dat de Delftse kunstenaar een optisch hulpmiddel gebruikte. In Het geheim van de Meester wordt die theorie nu overtuigend onderuitgehaald.

“Het was een toevallige ontdekking van UvA-hoogleraar Jorgen Wadum,” zegt restaurator Michel van de Laar. “Hij werd jaren geleden gevraagd de conditie van een teruggevonden Vermeer te controleren. In het doek ontdekte hij een gaatje dat er duidelijk al zat vanaf de tijd dat de verf nog nat was. Hij had toevallig een touwtje in zijn zak. Hij legde het op het doek en realiseerde zich dat Vermeer ook zo gewerkt moet hebben. Alle perspectieflijnen, bijvoorbeeld de spijlen van een raam of de tegels van de vloer komen uit bij het gaatje, het verdwijnpunt. In het gaatje zat een stokje of speld gestoken waaraan een touwtje zat met krijt erop. Zo heeft hij zijn perspectief uitgezet en tijdens het schilderen steeds gecontroleerd.”

Barstjes in de verf

Het is slechts een van de vele inzichten die de eerste aflevering, waarin Het Melkmeisje centraal staat, in petto heeft. Zo blijkt uit röntgenfoto’s dat oorspronkelijk rechts naast het melkmeisje een wasmand stond. De schilder heeft in een later stadium ook de ruimte tussen de arm en de kan iets groter gemaakt, wat – als je erop bedacht bent – te zien is in het reliëf van de verf.

Van de Laar noemt zijn bijdrage aan het programma ‘spiegelbeeldig’ aan zijn gebruikelijke werk. “Normaal maak ik schilderijen schoon, nu verouder ik ze kunstmatig. Bij Het Melkmeisje was het craquelé essentieel, zonder die barstjes in de verf zou de reconstructie door de mand vallen. Met beenderlijm die stolt en zwelt is dat gelukt, maar het was supereng. Stel je voor dat de stukken ervan af waren gebroken.”

Het geheim van de Meester is een kruising tussen forensisch onderzoek, kunsthistorie en reverse engineering. Lisa Wiersma levert het uiteindelijke resultaat. “Ik maak geen kopie van het oppervlak maar wil een schilderij echt doorgronden,” zegt de kunstenaar-onderzoeker. “Door de handelingen, veranderingen en correcties van de schilder te imiteren verdwijnt het onbereikbare een beetje, het is geen magische truc meer. Maar de bewondering groeit: je ziet hoe een schilder door aandacht, oefening en ervaring tot een meesterwerk is gekomen.”

Bruine grondkleuren

Een reconstructie begint met het opzetten van de voorstelling in bruine grondkleuren, de ‘doodverffase’. “Dat is een charmant gezicht, bijna zonde om weer weg te schilderen. Het opmaken, daarna, is veel werk: details aanscherpen, kleurstelling precies goed krijgen. Dan moet het echt gaan lijken. Vooral gezichten zijn lastig. De karakters en fysionomie moeten kloppen want als iets verkeerd is, ziet iedereen dat meteen. Dan pas merk je of de onderschildering goed was.”

Het reconstrueren van oude schilderkunst vergt inlevingsvermogen. “Je moet je moderne, door fotografie gevormde blik loslaten en bedenken hoe ze in de 17de eeuw naar een appel of een boom keken, welke lichtinval ze het ideaalst vonden. Bovendien schilderden ze toen laag over laag. Het grote voordeel is dat je niet snel onherstelbare fouten maakt. Olieverf kun je makkelijk wegpoetsen. Dat was anders bij de reconstructie van Vrouw in profiel, voor zonnebloemen van Van Gogh van Isaac Israëls, die nat in nat schilderde. Dat moet in één keer goed.”

Drijvende kracht achter Het geheim van de Meester is Marc Pos. Als kind kwam de producent vaak in het Bossche Broek, een natuurgebiedje net buiten Den Bosch dat eeuwenlang onbebouwd is gebleven. “Ik dacht: mijn uitzicht is hetzelfde als dat van Jeroen Bosch. Dat idee van dwars door de tijd kijken ligt ook ten grondslag aan dit programma. Kunsthistorie is vaak heel complex, met veel zijsporen. Hier hebben we gekozen voor een heldere zoektocht: als een detective één werk reconstrueren.”

Het geheim van de Meester | Aflevering 1: Het Melkmeisje (Vermeer)
 Beeld AVROTROS
Het geheim van de Meester | Aflevering 1: Het Melkmeisje (Vermeer)Beeld AVROTROS

1033 mensfiguurtjes

Het concept is eenvoudig, maar de uitwerking een logistieke exercitie van formaat. Onderzoek en uitvoering liepen vaak parallel, waardoor het kon gebeuren dat researchresultaten eerdere aannames weerlegden. Daarnaast is gekozen voor kunstwerken die iedereen kent, waardoor hoge eisen worden gesteld aan de afwerking. Met ‘komt aardig in de buurt’ kom je niet weg.

Dat weerhield Pos er niet van te kiezen voor een uiterst complex werk als De toren van Babel van Pieter Bruegel. “Toen we het echt gingen bestuderen, realiseerden we pas welke klus we onszelf op de hals hadden gehaald. Er staan op dat schilderijtje 1033 mensfiguurtjes van 2 millimeter hoog, die allemaal een broek aan hebben en een shirt waar je soms de vlekken op kunt zien. Die Bruegel moet adhd hebben gehad.”

Wiersma gebruikte haar fijnste penseel, met een extreem spits puntje. “Die details zijn ongelooflijk, maar het knappe is dat Bruegel toch het overzicht hield en de voorstelling niet in een zoekplaatje uit elkaar valt.” Het geheim zit volgens Van de Laar in de onderlaag. “Die is streperig en de schilder heeft zich tot het einde hieraan vastgehouden. Dat geeft het werk schwung.”

Een greep uit de ontdekkingen van het reconstructieteam: de herkomst van voorwerpen in Samuel van Hoogstratens stilleven werd achterhaald; Le couple à la maison van Corneille bleek een gedetailleerde onderschildering te hebben, die het idee van spontaniteit, een ideaal van Corneille en Cobracollega’s, tussen haakjes zet; en het liefdeskoppel in Amo te, ama me van Lourens Alma Tadema had in eerste instantie een andere houding en werd geflankeerd door een sfinx die de kunstenaar later toch wegpenseelde.

Opmerkelijk

Wetenschapshistoricus Thijs Hagendijk ontdekte nog iets anders opmerkelijks aan de Tadema. “We kwamen erachter dat hij regelmatig verf gebruikte die gemaakt was van gemalen mummie. Vanuit hedendaags perspectief is dat vrij krankzinnig, dat je iemand anders erfgoed gebruikt om mee te schilderen. Dat konden we niet nadoen zonder ethische grenzen te overschrijden. Maar van een particulier verzamelaar konden we wat gruis krijgen uit het sarcofaagje van een gemummificeerd muisje om daarmee een imitatieversie te maken. Het bitumen dat voor balseming werd gebruikt en dat wij aan dit gruis hebben toegevoegd, bleek verantwoordelijk voor het gewenste diepe donkerbruin.”

Voor academicus Hagendijk was deelname aan het tv-programma ‘een korte, intense manier om echt in het hoofd van kunstenaars te kruipen’. Het leverde hem zelfs een nieuw onderzoeksonderwerp op. “Toen we het loodtingeel van Vermeer namaakten, realiseerde ik me dat de toenmalige glas- en porseleinindustrie in Delft dit materiaal te pas en te onpas gebruikte. Vermeer heeft waarschijnlijk bij een fabriekje op de hoek zijn materiaal gekocht. Als historici behandelen wij de disciplines vaak los van elkaar maar er moeten veel meer van dit soort dwarsverbanden zijn geweest.”

Als er een volgend seizoen komt van het programma, wil Hagendijk absoluut weer meedoen, net als de andere teamleden. De meesten hebben ook verlanglijstjes. “Een werk van Da Vinci zou mooi zijn of De schreeuw van Munch,” neemt Pos een voorschot. “Of het Nederlandse icoon bij uitstek: De Nachtwacht. Maar die is wel erg groot om in korte tijd na te schilderen.”

Het geheim van de Meester, NPO 2, vanaf dinsdag 26/1, 20.25 uur

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden