PlusBoekrecensie

Heus - Het nieuwe boek van Pieter Waterdrinker is géén sleutelroman

‘De roman De rat van Amsterdam is een werk van fictie, ontsproten aan de fan­tasie van de ­auteur,’ schrijft Pieter Waterdrinker in het nawoord van zijn roman De rat van Amsterdam.

Beeld Sygma via Getty Images

Die fantasierijke roman is het vanuit een Nederlandse gevangenis vertelde verhaal van de in Letland geboren Ruben Katz. In 1990 ­ontvlucht het gezin Katz de Sovjetrepubliek, om in Amsterdam te stranden. In 590 bladzijden vertelt Waterdrinker, dan weer vertragend en dan weer grote sprongen makend, de werdegang van deze Ruben Katz. Met als rode draad zijn liefde voor de schier ongrijpbare Phaedra Mudmann.

Even terug naar het nawoord. ‘Iedere over­eenkomst van personen, gebeurtenissen en locaties in de werkelijkheid van het boek met personen, gebeurtenissen en locaties in de ­werkelijkheid buiten het boek, berust op zuiver toeval,’ schrijft de auteur.

Verreweg de meeste romans kennen geen nawoord. Waarom hier dan wel? Nu, Clemens Mudmann, de vader van Phaedra, in de werkelijkheid van het boek de grote man achter de Nationale Armenloterij, lijkt verdacht veel op Boudewijn Poelmann (die dubbele n!), de grote man achter de Postcode Loterij in de werkelijkheid buiten het boek. Ruben en Clemens krijgen het met elkaar aan de stok.

Toeval? Ik denk het niet, maar het is natuurlijk altijd gissen naar de bedoelingen van de auteur. En het moet ook niet uitmaken in een roman, alleen is deze gelijkenis wel erg duidelijk – zoals we ook Derk Sauer, die al in eerder werk van Waterdrinker opdook, menen te ­herkennen.

Nou, en? Het is toch een roman die Pieter Waterdrinker ons presenteert?

Die Clemens Mudmann komt er niet goed uit, uit die roman. Hij wordt opgevoerd als een geldwolf en hij en zijn kompanen van de Nationale Armenloterij als een roversbende. In het verhaal dat Waterdrinker in De rat van Amsterdam vertelt, wordt de strijd (in romantermen: het conflict) tussen Katz en Mudmann wel inzichtelijk gemaakt. Al in het eerste deel wordt duidelijk dat Mudmann Katz, die in de gevangenis zit wegens valsheid in geschrifte, wil laten vervolgen voor de dood van Phaedra.

Prima opzet voor een roman. Waarom dan die duidelijke overeenkomsten met personages en loterijen? Waarom niet iets echt fictiefs verzonnen, waardoor je die o zo duidelijke vergelijkingen niet maakt? Wat zit achter de bedoeling van de schrijver? Wraak? Ironie?

Van puistenkop tot superman

Genoeg. De roman (wat een lelijk omslag ­trouwens). Een decennia omspannend verhaal, waarin nogal veel met Ruben gebeurt. De vlucht uit de USSR, met vervalste papieren, de integratie in Nederland, een rechtenstudie, zijn carrière bij de Nationale Armenloterij (het ‘filantropisch’ rattenbolwerk dat het volk leegzuigt) als ‘creatief’, de toetreding tot het Siberisch Front (Europeanen die reclame moeten maken voor emigratie naar Rusland), zijn arrestatie. Doorspekt met de relatie tot zijn vader (prachtige lijn), moeder en gestorven zus, en het willen veroveren van Phaedra. Het is zo een avon­turenroman en liefdesroman ineen, die samen zijn zoektocht naar ‘het leven’ ­verbeelden.

Waterdrinker vertelt met veel vaart, speelt met de chronologie door te vertragen en op gebeurtenissen terug te komen, versnelt dan weer en stelt ook voortdurend uit door te verklaren wat hij doet: ‘Maar ik dreig weer te snel te gaan’ en ‘Maar voor de zoveelste keer dreig ik op de zaken vooruit te lopen’.

Hij doet dat vaardig, de schrijver (hij moffelt ook nog eens, heel actueel, een virus in het ­verhaal), maar het is jammer dat hij, om zijn verhaal rond te krijgen, Ruben laat transformeren van een puistenkop tot een soort superman (en ook nog eens groot geschapen). Hij leert zonder veel moeite verschillende talen, heeft nooit moeite aan geld te komen of woonruimte te vinden en als Waterdrinker hem in een auto wil hebben, laat hij Ruben in één zin binnen een half jaar zijn rijbewijs halen en meteen half Europa doorkruisen. Dat kan natuurlijk allemaal, maar het is ook ongeloofwaardig en ­vermoeiend. Ruben wordt op deze manier ­misbruikt om het verhaal op gang te houden.

Dat mag natuurlijk ook, want Waterdrinker is de baas. En Ruben doet precies wat Waterdrinker wil, in plaats van dat Waterdrinker Ruben volgt in wat hij doet en de lezer dat laat voelen. Waterdrinker stelt het vertellen van een ‘lekker’ verhaal hier boven een poging er literatuur van te maken. Of dat erg is, is overigens maar de vraag. 

Nijgh & Van Ditmar €26,99, 592 blz.
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden