PlusTentoonstelling

Het Paleis op de Dam in kleurtjes en 3D-effect

Het Rijksmuseum toont een aantal bijzondere prenten die het de afgelopen tien jaar dankzij het Waller-Fonds heeft kunnen verwerven.

Stadhuis van Amsterdam, Anoniem (1700-1799).Beeld F.G. Waller-Fonds/Rijksmuseum

Het is een ordinaire zwart-witprent van het Paleis op de Dam, die in de 18de eeuw niet meer dan een paar stuivers kan hebben gekost, maar met de nodige huisvlijt is het een waar kunststuk geworden. De wolkenlucht en het paleis zijn met de hand ingekleurd; alle raampjes zijn keurig uitgesneden, erachter is vloeipapier geplakt en in de koepel zijn piepkleine gaatjes geprikt, waarachter veelkleurige papiertjes zijn geplakt. Het is een zogenoemde opticaprent, die in een kastje met een speciale lens en een kaars geplaatst moest worden, wat een soort 3D-effect veroorzaakte. De televisie van de 18de eeuw: zo omschrijft Huigen Leeflang, conservator prentkunst van het Rijksmuseum, deze voorloper van de stereo­fotografie.

De opticaprent van het paleis maakt deel uit van de kleine maar fijne tentoonstelling Dankzij Waller 2010-2020, waarmee het Rijksmuseum een van zijn grootste weldoeners eert: François Gérard Waller (1867-1934). Deze kunsthistoricus en prentkenner liet het Rijksmuseum niet alleen zijn omvangrijke prentencollectie na, maar ook geld om mee door te verzamelen.

Dankzij het Waller-Fonds kon het Rijksprentenkabinet tot op heden worden uitgebreid met ruim 55.000 werken uit de late middeleeuwen, renaissance en barok tot en met de huidige tijd, waaronder meerdere internationale topwerken.

18de-eeuwse pin-upkalender

In twee zalen in de Philipsvleugel is nu een selectie te zien van de aanwinsten van de afgelopen tien jaar – van sierpapier waarmee boeken werden gekaft tot Japanse kleurenprenten, van nieuwjaarskaarten tot abstracte grafiek van de Groningse drukker Hendrik Nicolaas Werkman. Er hangen platen uit een 18de-eeuwse pin-upkalender en een schitterende, rijk geïllustreerde schoolplaat met Nederlandse spreekwoorden. Daar zitten ook spreekwoorden tussen die niet of nauwelijks meer gebruikt worden, zoals ‘tegen de maan pissen’, voor iemand die iets onmogelijks doet.

Maanden in het tweede jaar van de Franse Republikeinse Kalender van Salvatore Tresca, naar Louis Lafitte (1792-1794).Beeld F.G. Waller-Fonds/Rijksmuseum

Dankzij de uitvinding van de boekdrukkunst in de 15de eeuw konden voorstellingen voor het eerst op grote schaal worden vermenigvuldigd en verspreid. Van die prenten zijn er slechts weinige bewaard gebleven. Oude afdrukken zijn tegenwoordig zeldzaam en kansen op aankoop doen zich nauwelijks voor. Desalniettemin is het Rijksmuseum er de afgelopen jaren in geslaagd een aantal belangrijke vroege prenten te verwerven, zoals Madonna met kind (ca. 1470) van Meester IAM van Zwoll, een edelsmid werkzaam in Zwolle, en Het offer van Isaak (ca. 1515) van de Italiaanse prentmaker Ugo da Carpi.

Messcherpe afdruk

De bijzonderste aankoop van de afgelopen jaren is de messcherpe afdruk van de Kruisiging met vier engelen (ca. 1480-1485) van Martin Schongauer (1448-1491). Deze Duitse kunstschilder en graficus was een van de belangrijkste Europese prentmakers van de generatie vóór Albrecht Dürer (1471-1528); zijn prenten waren eeuwenlang zeer gewild in heel Europa.

Martin Schongauer, Kruisiging met vier engelen (ca. 1480-1485).Beeld F.G. Waller-Fonds/Rijksmuseum

Op de kopergravure torent de gekruisigde Christus hoog boven Maria, Johannes en het landschap uit. “Opvallend is de sereniteit van Maria en Johannes, waarbij de laatste, als getuige en beschrijver van Christus’ offer, de toeschouwer doordringend aankijkt, alsof hij je rechtstreeks toespreekt dat Jezus zich ook voor jou heeft geofferd,” zegt Leeflang. “In kelken vangen de vier engelen het bloed op uit Christus’ wonden, een iconografische vondst die de hele voorstelling in het licht plaatst van het offer van de Mensenzoon en de verlossing van de mens. De eucharistie, door Christus ingesteld tijdens het Laatste Avondmaal met het ronddelen van een beker wijn, is zelden zo indrukwekkend verbeeld. Met zijn techniek en originele inventies bracht Schongauer de kopergravure als zelfstandige kunstvorm naar grote hoogten.”

Uitzonderlijk goede conditie

Het blad dat het museum dankzij het Waller-Fonds heeft weten te verwerven behoort volgens Leeflang tot de mooiste afdrukken van Schongauers prenten. “Er zijn wel andere afdrukken bekend, maar die zijn vrijwel allemaal na zijn dood gedrukt, toen de koperplaat al flink versleten was. Dit exemplaar verkeert bovendien in uitzonderlijk goede conditie. Restauratoren hadden vroeger de gewoonte oude prenten te wassen, bleken en te strijken, zodat het papier weer wit en glad werd. Al het leven werd er zo uit geperst. Dat lot is deze prent bespaard gebleven, doordat hij altijd in privébezit is geweest.”

Dankzij Waller 2010-2020, Rijksmuseum, t/m 7/6

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden