Review

Het oorlogsdagboek van dr. G. Italie *****

Tijdens haar werk aan het magistrale, in 2003 verschenen, Slotakkoord der kinderjaren - Herinneringen aan het Joodsch Lyceum Fisherstraat stuitte historica Wally de Lang in de archieven van het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie op het oorlogsdagboek van Gabriel Italie, leraar klassieke talen aan deze gedoemde school.

Het was een gouden vondst. Italie, die zijn dagboek in 1936 begon, bleek de hele oorlog vrijwel dagelijks uitgebreid aantekening te hebben gemaakt. Eerst thuis, in Den Haag, daarna in kamp Barneveld, vervolgens in Westerbork en Theresienstadt, met een slotakkoord vanuit Den Haag.

Op zichzelf is dit al heel bijzonder, maar uit de citaten die De Lang opnam in Slotakkoord, kon je opmaken dat Italie ook nog eens een uitzonderlijk schrijver was.

Dat maakte nieuwsgierig naar het hele dagboek. Zes jaar na Slotakkoord is het verschenen onder de titel Het oorlogsdagboek van dr.

G. Italie. Ruim zeshonderd pagina's dagboek, voortreffelijk geannoteerd, met een verklarende woordenlijst van de Joodse termen en een register, een voorbeeldig boek. Zeshonderd grote pagina's is veel en als op die pagina's gedetailleerd verslag wordt gedaan van alles waar een man als Italie in die uitzonderlijke tijd mee te maken kreeg, lijken het er steeds meer te worden. Het effect is dat het lijkt alsof het verstrijken van de tijd zichtbaar wordt gemaakt.

De oorlog duurde lang, voor iedereen, maar vooral voor Joden en bij elke bladzijde die je omslaat, besef je dat het voor hen nog lang
niet afgelopen is. Italie noteert de oorlogsbewegingen, de maatregelen tegen de Joden, de dagelijkse gebeurtenissen, thuis, op school, in de straat. Hij schrijft de grapjes op die hij heeft gehoord, hij vertelt wat er te eten is en wat niet en langzaam zie je zijn wereld afbrokkelen. Totdat hij nog maar één verweer heeft en dat is het orthodoxe geloof met alle rituelen die erbij horen.

Dit brengt ons bij de grote paradox van dit oorlogsdagboek. Aan de ene kant ziet Italie echt alles. In Westerbork ziet hij kuifleeuweriken rondscharrelen en hoort hij de koekoek roepen. 'Groepsgewijs mogen de kampbewoners op Zondag zonder geleide een uitstapje maken naar het Oranjekanaal,' noteert hij. Het is dan 6 juli 1944. En 23 juli schrijft hij: 'Op Zondag zit het publiek op het terras vóór het café in de cantine. Daar mag men zelfs buiten roken.' Dat zijn dingen die je niet vaak hoort.

Italie ziet alles, maar tegelijkertijd ziet hij niets. Hij ziet hoe de Joden uit Den Haag verdwijnen, maar waar ze blijven? Hij heeft het druk met de rituelen van het geloof. In fe-
bruari belandt hij met zijn gezin in kamp Barneveld. Uit alles blijkt dat hij deze 'bevoorrechte' positie te danken heeft aan de bemoeienissen van zijn vrouw, Rose, maar hij wil er niets van weten.

Er zullen veel geruchten zijn geweest in Barneveld, maar Italie hoort ze niet. Hij heeft het druk met de rituelen van het geloof. In Westerbork verneemt hij niet over het lot van de verdwenen Joden. Het woord Auschwitz valt één keer. Zelfs in Theresienstadt dringt de werkelijkheid niet tot hem door. Pas na de bevrijding komen de gaskamers een ogenblik ter sprake. Italie blijft druk met de rituelen van het geloof.

Italie is een gekweld en moeilijk mens. Zijn verdriet om zijn oudste zoon, Paul, in België opgepakt en vandaar gedeporteerd, is peilloos. Aan zijn dochter, die in Westerbork kinderverlamming krijgt, laat hij zich weinig gelegen liggen, lijkt het. Aan Ralf, zijn jongste zoon ergert hij zich, omdat deze zijn eigen, niet orthodoxe weg gaat. 'Ik vrees dat ik nu mijn laatste kind verlies,' noteert hij in Theresienstadt. 'M'n ongeluk is niet te overzien: één kind verlamd, één vermoord en één geestelijk verloren.'
Over zijn vrouw Rose, die het gezin heeft gered en probeert het bijeen te houden, in dit verband geen woord. Maar zonder het te weten heeft hij in zijn dagboek een monument voor haar opgericht. (GUUS LUIJTERS)

Het oorlogsdagboek van dr. G. Italie.
Bezorgd door Wally M. de Lang,
Contact, €49,95.

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden