PlusRecensie

Het Midden-Oosten in een ander licht

Het laatste museale overzicht van Arabische kunst in Neder­land dateert van 2003. Trembling Landscapes biedt een welkome inhaalslag. Jammer dat niet alle werken overtuigen.

Een still uit ‘Waiting for the Barbarians’ van Joana Hadjithomas en Khalil Joreige.Beeld Joana Hadjithomas and Khalil Joreige

Na de verwoestende explosie die de haven van Beiroet op 4 augustus in de as legde, vroeg de directie van Eye zich af of ze de titel van hun aanstaande tentoonstelling niet moesten veranderen. Uiteindelijk is het toch Trembling Landscapes gebleven. De titel aanpassen zou immers indirect betekenen dat het Midden-Oosten weer door de lens van de actualiteit wordt bekeken. En dat wil dit overzicht met elf Arabische kunstenaars nu juist niet.

Ook het titelwerk zelf verzet zich tegen het stereotiepe beeld van de regio als eeuwig oorlogsslagveld, slachtoffer van corruptie en geopolitieke kreukelzone. In zes litho’s geeft Ali Cherri de luchtfotokaarten weer van Algiers, Beiroet, Damascus, Erbit, Mekka en Teheran – allemaal steden gelegen op geologische breuklijnen. In een bijbehorende film onderzoekt de kunstenaar de geschiedenis van aardbevingen in Beiroet, waar de grond 45 tot 60 keer per dag trilt. Zo bezien is het Midden-Oosten vooral het product en de speelbal van grillige natuurkrachten.

Sciencefictiongenre

Het meest radicaal in het produceren van alternatief beeld is Larissa Sansour. In Nation Estate plaatst ze de complete Palestijnse bevolking, die nu gevangen zit op rottige stukjes land achter prikkeldraad, in een luxe woontoren. Wie naar Bethlehem of Jeruzalem wil, kan gewoon op de liftknop drukken. De millennia oude steden zijn op de tigste verdieping hyperclean gereconstrueerd. Het einde van de film, waarin de hoofdrolspeelster over haar zwangere buik streelt terwijl ze door het raam naar de beloftevol blinkende stad kijkt, is wat sentimenteel. Maar Sansour laat zien hoe goed het sciencefictiongenre zich leent om de realiteit te bekritiseren met utopische verbeelding.

‘The Earth is an Imperfect Ellipsoid’ van Heba Y. Amin.Beeld Heba Y. Amin

Jananne Al-Ani blijft dichter bij de werkelijkheid, en wel die van luchtfoto’s en -films. Ze laat ons over Jordanië vliegen, een landschap waarin wegen, olijfboomgaarden, olievelden en archeologische opgravingen elkaar opvolgen. Hiermee ontkracht ze het nog steeds in het Westen levende beeld van de regio als vrijwel lege zandbak, een misvatting die de opstellers van het Sykes-Picotverdrag er in 1916 toe bracht het gebied met een liniaal te verdelen in invloedssferen. In de loop van de film zwelt een brommend geluid aan – een vliegtuig of drone – en verandert het landschap in een doelwit.

Vrijwel alle werken in deze tentoonstelling gaan over perspectief: wie kijkt er naar dat Arabische landschap waar zoveel geschiedenis in besloten ligt en met welke bedoelingen? Helaas zijn de ideeën achter de kunst in veel gevallen sterker dan de beeldende uitwerking. In Waiting for the Barbarians laten Joana Hadjithomas en Khalil Joreige een laat negentiende-eeuws gedicht over politieke stagnatie gepaard gaan met een wel erg letterlijke serie verstilde beelden van Beiroet. Heba Amin reisde door 22 Afrikaanse landen langs de weg die migranten afleggen naar Europa en combineerde dat met onderzoek naar historische reisverslagen waarin het landschap wordt beschreven als een geseksualiseerd vrouwenlichaam. Een interessant uitgangspunt op papier, maar de ronde zwart-witfoto’s van non-descripte muren en wegen die vergezeld gaan met flarden tekst zijn een schrale oogst.

Al Araba al Madfuna II van Wael Shawky is minder academisch. Hij laat de geschiedenis van een dorp in Zuid-Egypte vertellen door kinderen – een methode die ook gebruikt wordt in Iraanse cinema om censuur te omzeilen. Hier heeft het vooral een vervreemdend effect. De behoorlijk statische film zou omschreven kunnen worden als dromerig, net zoals de krullerige teksten door kunnen gaan voor poëtisch, maar misschien is het ook gewoon langdradig.

Still uit ‘The Disquiet van Ali Cherri’.Beeld Ali Cherri

The Incidental Insurgents van Basel Abbas en Ruanne Abou-Rahme, daarentegen, wordt voortgestuwd door een ijzersterke soundscape die zich meteen in je hoofd vastzet. Maar de bijbehorende beelden lossen de verwachting niet in. Een snelweg, een zonsopgang, schaduwen; dat het gaat om de verbeelding van een ‘toevallige opstandeling’ moet je opmaken uit de zaaltekst en proberen de makers erin te rammen door in dikke gele letters namen van, en termen uit historische manifesten te tonen.

Effectiever dan grote maar vaak lege woorden zijn kleine, persoonlijke gebaren. Zoals de bewegingen van de zwetende Hrair Sarkissian, waarvan we door het gebonk weten dat hij bezig is met een sloophamer. Een tweede scherm toont een maquette van zijn ouderlijk huis in Damascus, dat tijdens de Syrische burgeroorlog al vier keer is gebombardeerd en dat met iedere mokerslag een stukje verder afbrokkelt.

Geweld en verbondenheid

De combinatie van geweld en verbondenheid met het land zit ook in Sewing Borders. Mohamad Hafeda liet vluchtelingen in Beiroet op kaarten aangeven welke checkpoints ze vermijden, hoe ze de grenzen van hun veilige wijk trekken of de contouren van de Koerdische staat zien. Op film is te zien hoe ze dat doen met naald en draad of naaimachine. Het heeft iets huiselijks, maar er spreekt ook agressie en woede uit het penetreren van landkaarten om territorium toe te eigenen of af te bakenen.

Trembling Landscapes: t/m 3 januari 2021 in Filmmuseum Eye.

De ommuurde stad

Het kunstenaarsduo Basel Abbas en Ruanne Abou-Rahme toont behalve in Eye ook werk in het Centraal Museum Utrecht. Het gaat om een video-installatie geïnspireerd door Ramallah, de Palestijnse stad op de Westelijke Jordaanoever waar zij opgroeiden. Met beeld, tekst, archiefmateriaal, zang en performance wordt invoelbaar gemaakt welk effect muren en grenzen hebben op een land, een volk en de individuele geest.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden