Plus

Het leven van Charlotte Salomon in 769 gouaches

Leven? of Theater? heet de indrukwek­kende serie schilderijen van Charlotte Salomon. Daarin toont ze haar leven in Berlijn in de jaren dertig. Het Joods Historisch Museum toont ze alle 769.

Charlotte Salomon beeldde in haar werk het hakenkruis van de nazi's steevast in spiegelbeeld af Beeld Charlotte Salomon

Vlak na de Kristallnacht (9 november 1938) vluchtte de 21-jarige Charlotte Salomon van Berlijn naar Zuid-Frankrijk. Vijf jaar later werd ze gedeporteerd naar Auschwitz, waar ze meteen na aankomst werd vermoord.

Tussen haar vlucht uit Duitsland en haar deportatie maakte Salomon (1917-1943) honderden gouaches op papier, waarvan ze er 769 selecteerde voor: Leven? of Theater? Het werk is haar autobiografie, een verhaal over de opkomst van het nationaalsocialisme, een fantastisch sprookje en al die dingen door elkaar.

'Mijn hele leven'
Ze moet dag en nacht als een bezetene aan de serie hebben gewerkt. Bijna niemand wist ervan. Blad na blad, steeds op hetzelfde formaat. Kort voordat ze werd gedeporteerd, stuurde ze alle werken als pakket naar een bevriende arts met de woorden: 'Zorg er goed voor, het is mijn hele leven.'

Salomons vader en stiefmoeder overleefden de oorlog, dankzij een Nederlands onderduikadres. Toen zij na de oorlog in Frankrijk op zoek gingen naar sporen van Charlotte, kregen zij Leven? of Theater? in hun bezit en namen het werk mee naar Amsterdam, hun nieuwe woonplaats. Aan het eind van zijn leven schonk Charlottes vader het werk aan het toen net heropende Joods Historisch Museum.

In 1961 werden de tekeningen voor het eerst tentoongesteld in Museum Fodor op de Keizersgracht.

De kwaliteiten van de serie werden alom geprezen en Salomon werd postuum beroemd. De voor de hand liggende vergelijking met Anne Frank werd snel gemaakt.

Nooit integraal
Frans Weisz maakte een speelfilm en een documentaire over haar leven en heeft zijn eigen leven sindsdien in twee periodes opgedeeld: BC en AC, before en after Charlotte. Leven? of Theater? is sinds 1961 in binnen- en buitenland getoond, maar nooit integraal. Dat gebeurt nu, honderd jaar na haar geboorte, voor het eerst.

Hoewel het voor een Joodse in Duitsland toen al moeilijk was om tot een opleiding toegelaten te worden, had Salomon van 1936 tot 1938 in Berlijn op de kunstacademie gezeten.

Bij haar toelating maakte ze een timide indruk en de directeur van de academie verwachtte dat ze te onaantrekkelijk zou zijn voor mannen van het 'arische ras', wat haar 'ongevaarlijk' zou maken. Salomon was gelukkig op de academie en won zelfs een tekenwedstrijd, die natuurlijk niet naar een Joodse student kon gaan en dus aan een klasgenote werd gegund.

Door tijdgenoten werd ze beschreven als een schuw jong hertje en dat maakte ontdekking van de tekeningen des te schokkender, zelfs voor mensen die haar zeer goed kenden.

"Ze was als een sombere novemberdag," vertelde een studiegenoot later. "Ze was buitengewoon zwijgzaam en niet geneigd haar schuchterheid te overwinnen en de muur te doorbreken die ze om zich heen had opgebouwd," vertelde de zangpedagoog Alfred Wolfsohn.

Familiegeheim
Aanleiding voor het maken van de serie was een afschuwelijk familiegeheim. Vlak nadat Salomons grootmoeder een poging had gedaan een einde aan haar leven te maken, vertelde haar grootvader de 21-jarige Charlotte dat bijna alle vrouwen in de familie Salomon uiteindelijk zelfmoord hadden gepleegd. Ook Salomons moeder, die stierf toen ze negen was, had zelf een einde aan haar leven gemaakt, leerde ze van haar grootvader.

Om de dreiging van de nazi's en de door haar grootvaders verhaal aangewakkerde angst voor een depressie te weerstaan, begon Salomon aan de serie die is bedoeld als een zangspel, een soort operette met acteurs.

Ze speelt zelf de hoofdrol, naast haar vader, haar stiefmoeder en haar grootouders. De grootste held van het verhaal is echter de eerdergenoemde Alfred Wolfsohn, die door Salomon mateloos werd bewonderd.

Bijzondere ruimtewerking
De tekeningen worden aangevuld met teksten op transparante bladen die over de voorstellingen gelegd kunnen worden. Vooral in latere bladen heeft Salomon ook teksten in de geschilderde voorstelling opgenomen. Achterop noteerde ze melodieën die ze in haar hoofd had tijdens het schilderen.

Het verhaal begint in 1913, als haar tante in de rivier de Spree in Berlijn springt. Salomon laat vanaf het eerste schilderij in de serie een bijzondere ruimtewerking in haar voorstellingen zien. Ze is duidelijk beïnvloed door allerlei moderne stromingen uit de vroege twintigste eeuw, maar geeft daar een heel eigen draai aan. Ook de manier waarop ze muziek, taal en beeld met elkaar combineert is heel bijzonder.

De serie van Salomon krijgt op het einde nog een verrassende wending. Op een van de laatste bladen van Leven? of Theater? zegt Salomons grootvader: "Maak nou toch eindelijk een eind aan je leven. Dan houdt dat gezanik tenminste op."

In een brief, waarvan de inhoud tot een paar jaar geleden geheim is gebleven, beschrijft Salomon hoe ze haar tachtigjarige grootvader aan het tekenen is terwijl hij sterft. Ze had hem vlak daarvoor een omelet met di-ethylbarbituraat gegeven. Een overdosis van dit slaap- en kalmeringsmiddel is dodelijk. Kenners en liefhebbers van Salomons werk laat dit met een ernstig dilemma achter: is dit fictie of was dat 'schuwe hertje' tevens een kille moordenaar?

Charlotte Salomon: Leven? of Theater? t/m 25/3 in het Joods Historisch Museum

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden