PlusInterview

‘Het jaar van Fortuyn’ is een koningsdrama in denderende vaart

Jeroen Spitzenberger als Pim Fortuyn in de serie 'Het jaar van Fortuyn'. Beeld Mark de Blok
Jeroen Spitzenberger als Pim Fortuyn in de serie 'Het jaar van Fortuyn'.Beeld Mark de Blok

Het jaar van Fortuyn gaat over de opkomst van een flamboyante politicus, maar vooral over de periode waarin het populisme in Nederland wortel schoot. De makers brachten een daverende vaart aan in de serie. ‘Het is anders toch een drama van pratende witte mannen op leeftijd.’

Roelf Jan Duin

Zo werkt het collectieve geheugen: naarmate de jaren verstrijken zijn het slechts een handjevol eindeloos herhaalde beelden of uitspraken die beklijven. Een persoon of gebeurtenis wordt teruggebracht tot een paar uitvergrote momenten.

In het geval van Pim Fortuyn: zijn triomfantelijke blik richting Ad Melkert aan tafel bij Paul Witteman, ‘ga lekker naar huis, koken,’ tegen Wouke van Scherrenburg, het saluut en ‘at your service’ op het partijcongres van Leefbaar Nederland en, als tragisch slotstuk, liggend in een plas bloed op de parkeerplaats op het mediapark. Van Melkert herinneren we ons vooral zijn chagrijn.

“Aan die clichés wilden we tegenkleur geven,” zegt Nathan Vecht, die samen met Pieter Bart Korthuis het scenario schreef van de vijfdelige serie Het jaar van Fortuyn. “Mensen zijn altijd vele malen complexer dan het beeld dat er van hen bestaat. Melkert was meer dan een saaie regent, Fortuyn was niet alleen maar een enfant terrible met visionaire ideeën. En ook het politieke verhaal dat zich achter de schermen afspeelde was een stuk gelaagder dan hoe er nu, twintig jaar later, veelal op terug wordt gekeken.”

Politieke aardverschuiving

Het jaar van Fortuyn speelt zich af tussen de aanslagen van 11 september 2001 en de moord op Fortuyn, op 6 mei 2002. Acht maanden (geen jaar dus) waarin een politieke aardverschuiving plaatsvond, en na de relatief rustige paarse jaren het populisme in Nederland wortel schoot.

Voor Vecht voelde die roerige periode als een ontwaking. “Ik was 24 en woonde net een week in Amsterdam tijdens de aanslagen op 9/11. Een televisie had ik nog niet, dus ik ben naar café Mulder op het Weteringcircuit gegaan, en vroeg of de tv aan mocht. Daar zag ik het tweede toestel het WTC in vliegen. Je voelde aan alles dat op dat moment de wereldgeschiedenis ging veranderen, dat er een nieuw tijdperk werd ingeluid.”

Niet voor niets toont de openingsscène van Het jaar van Fortuyn dan ook Ad Melkert die in het Torentje ontvangen wordt door Wim Kok, die hem vertelt dat hij het vertrek naar eigen goeddunken mag inrichten als hij er na de verkiezingen zijn intrek in neemt. De PvdA staat dan nog torenhoog in de peilingen, van Fortuyn hebben nog weinig mensen gehoord. Op dat moment verschijnt op Teletekst het bericht van de aanslagen in New York, en verandert alles.

Vliegtuigspottende Mat Herben

De serie richt zich in de eerste plaats op Fortuyn, gespeeld door Jeroen Spitzenberger, en Melkert, vertolkt door Ramsey Nasr. De rol van de alwetende verteller wordt gespeeld door Fedja van Huêt, als de vliegtuigspottende Mat Herben, die recht de camera in kijkt.

“Een beetje comic relief,” zegt Vecht. “Enerzijds is het een handige manier om kijkers die niet meer precies weten wat er toen speelde wat context te geven, anderzijds is het ook om een beetje geestigheid, tempo en flair aan zo’n serie toe te voegen. Het is uiteindelijk toch een verhaal van pratende witte mannen op leeftijd. Uiteraard is er die vreselijke moord, maar de serie richt zich vooral op het politieke drama.”

Een klassiek koningsdrama, dat wel. “Koning Kok vertrekt, zoon Melkert en bastaardzoon Fortuyn proberen in het paleis te komen, en aan het einde van het verhaal staat niemand meer overeind en wandelt een wonderlijk mannetje het paleis binnen als opvolger van Fortuyn. Dat was Herben.”

Sigarenrokende havenbaronnen

Vecht en Korthuis hebben zo’n vier jaar aan de serie gewerkt, lazen en keken veel terug van die tijd en een researcher betrokken bij de serie sprak met bijna alle nog levende betrokkenen. Het wierp nieuw licht op wat er zich binnen de PvdA en de LPF afspeelde, en op de hoofdrolspelers in de serie, Fortuyn en diens antagonist Melkert.

Vecht: “Melkert werd gezien als de saaie man, de ultieme regent, het gezicht van het establishment, terwijl Fortuyn zich als een man van het volk positioneerde. Dat werkelijkheid was meer diffuus: Melkert had best gevoel voor humor, was de zoon van een kapper, en fanatiek Feyenoordfan, terwijl Fortuyn met sigarenrokende havenbaronnen en huisjesmelkers in Huis ter Duin rondhing.”

“Politiek zat Melkert in een heel lastig parket,” vervolgt Vecht. “Hij bleek wel degelijk oog te hebben voor problemen in de samenleving die onderbelicht waren gebleven, zoals de zorgen over migratie en de toenemende bureaucratie bij de overheid. Tegelijkertijd moest hij waken over de erfenis van Kok, die werd gezien als de geliefde vader des vaderlands, had hij te maken met een fractie van 45 mensen en een lastige partij. De PvdA was als een tanker die heel moeilijk van koers te veranderen was. En toen was daar ineens de flamboyante Fortuyn, die veel wendbaarder was, en in een speedbootje overal tussendoor voer.”

Getekend voor het leven

Maar het beeld van Fortuyn als grote ziener strookt ook niet met de werkelijkheid, vindt Vecht. “Als je die boekjes van hem terugleest dan staan daar een paar zaken in die hij goed zag, maar je merkt ook dat het heel haastig geschreven en chaotisch is, waarbij hij zichzelf ook vaak tegenspreekt. Hij was een zeer mediageniek figuur, maar ook een man die geplaagd werd door onzekerheden en angsten, die overal waar hij werkte conflicten kreeg, die veel dronk en pillen slikte, en op het einde van zijn leven niet meer alleen durfde te slapen. Zijn butler, met wie hij geen liefdesrelatie had, moest bij hem in bed komen liggen om hem te kalmeren.”

“Als schrijver probeer je je zoveel mogelijk te verplaatsen in je personages, en raak je ook begaan met hen. Het is psychologie van de koude grond, maar het is niet moeilijk voor te stellen dat een jongen die aan zijn vader vertelt dat hij op mannen valt en te horen krijgt dat hij ofwel nooit meer binnen hoeft te komen, of naar de kerk moet ‘want daar hebben ze een goed programma om dat af te leren’, voor het leven getekend is.”

Mededogen

Het jaar van Fortuyn heeft een denderende vaart, met scènes die elkaar in hoog tempo opvolgen en afgewisseld worden met historische beelden en de uitleg van verteller Mat Herben. “We wilden een serie maken die bij deze tijd past en breekt met de traditie van de wat bedaagde politieke historische series. Adam McKay (regisseur van onder meer de films The Big Short, Vice en Don’t look up) was een grote inspiratie. Hij schroomt niet om allerlei kunstgrepen toe te passen om een ingewikkeld verhaal op een begrijpelijke en geestige manier te vertellen.”

Uiteindelijk is de serie geen biopic over twee politici, maar gaat het over de opkomst van het populisme. Vecht: “We begonnen te werken aan deze serie toen Trump in het Witte Huis zat, en tijdens het schrijven werden we voortdurend door de actualiteit gewezen op wat toen voor het eerst naar boven kwam. Er is een directe lijn tussen het verdwijnen van de menselijke maat en de overheid die steeds verder op afstand van de burger staat en de toeslagenaffaire. Het migratievraagstuk, waar Fortuyn ook op hamerde, is nog steeds een heet politiek hangijzer. Het grote verschil tussen Fortuyn en de populisten van nu is wel dat hij een echte democraat was, terwijl Trump, en Europese partijen die zich van dezelfde technieken bedienen, die democratie juist aan het ontwrichten zijn.”

Dat Fortuyn, twintig jaar na zijn dood, nog altijd bij veel mensen een snaar raakt, merkt Vecht nu het moment van uitzenden nadert. “Ik verwacht een hoop reuring, en daar hopen we ook wel op. Maar bovenal hoop ik dat de mensen uit de PvdA-hoek iets anders tegen Fortuyn aan gaan kijken en dat er bij de fortuynisten van toen iets meer begrip en mededogen ontstaat voor Melkert.”

Het jaar van Fortuyn, vanaf vrijdag 25 maart om 21.30 uur bij AvroTros op NPO 1 en NPO Plus.

Sterrencast

Het jaar van Fortuyn werd opgenomen in coronatijd. Vecht: “Doordat alle theaters op hun gat lagen was bijna iedereen beschikbaar, en konden we een sterrencast samenstellen.”

Pim Fortuyn: Jeroen Spitzenberger
Ad Melkert: Ramsey Nasr
Mat Herben: Fedja van Huêt
Wim Kok: Jaap Spijkers
Gerdi Verbeet: Carly Wijs
Peter Langendam: Frank Lammers
Kay van de Linde: Thijs Römer
Jacques Monasch: Teun Luijkx

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden