PlusInterview

Het is prima toeven in je eentje, ondervond schrijver Daniel Schreiber voor zijn boek Alleen

In Alleen onderzoekt de Duitse schrijver Daniel Schreiber wat het betekent om alleen te zijn. En ook hoe normaal het is geworden om solo te leven. En dat terwijl een liefdesrelatie en gezin ‘nog steeds de norm zijn’.

Dieuwertje Mertens
null Beeld Getty Images
Beeld Getty Images

Daniel Schreiber (1977) dacht lange tijd dat hij samen met iemand oud zou worden. Hij had altijd relaties, schrijft hij: ‘Korte, lange en heel lange, vaak liepen ze in elkaar over.’ En daarna was het ineens helemaal voorbij met de relaties. Hij schrijft: ‘Lange tijd kon ik niet alleen zijn, nu leek ik het alleen-zijn op te zoeken.’ Aan zijn vrienden probeerde hij uit te leggen hoe dat komt, maar een echt goede verklaring kon hij niet vinden.

Het aantal alleenstaanden neemt overal ter wereld fors toe. In Duitsland is 42 procent van de huishoudens een eenpersoonshuishouden. Nederland telt volgens het CBS 18 procent eenpersoonshuishoudens (waarmee nog niet is gezegd hoeveel singles er daadwerkelijk zijn). Schreiber: “De verhalen die we elkaar vertellen over hoe we leven, lopen achter op de realiteit: we zien een liefdesrelatie en een gezin nog steeds als de norm,” vertelt hij in een videogesprek vanuit zijn appartement in Berlijn.

De fictie van een goed leven

In zijn boek zoekt hij uit of je alleen een goed leven kunt hebben. Schreiber: “De fictie of droom van wat een goed leven is, vertelt ons dat financiële zekerheid of welvaart en romantische liefde en een gezin een voorwaarde zijn voor zo’n leven. Het zijn de overtuigingen waarmee je opgroeit – het dominante narratief. Ik zie het ook bij mijn vrijgezelle queer vrienden. Hoewel veel van ons ontkennen dat we een relatie nastreven, praten we vooral over de romantische verwikkelingen in ons leven. Op de een of andere manier is dat heel moeilijk om los te laten.”

Schreiber laat zien dat er een relatie is tussen queer schaamte en een gevoel van eenzaamheid. “Queer schaamte is geïnstitutionaliseerd. We willen doen alsof homo’s niet vervolgd en gestigmatiseerd zijn, maar dat is wel zo en dat dragen we met ons mee. Dat gevoel van eenzaamheid gaat op voor iedere vorm van schaamte, ook voor body shame, bijvoorbeeld. Dat is vergelijkbaar met queer schaamte. Ik beschrijf mijn eigen ervaringen op zo’n gedetailleerde manier omdat ik geloof dat het verhaal universeler wordt naarmate ik gedetailleerder ben.”

Hoewel hij alleen is, voelt hij zich doorgaans niet eenzamer dan mensen in een relatie. Schreiber: “Dat is een groot misverstand dat ik probeer recht te zetten in Alleen. Uit onderzoek blijkt dat heteroseksuele mannen zich vaak eenzaam voelen als ze geen relatie hebben en heteroseksuele vrouwen juist als ze een relatie hebben. Mensen die single zijn hebben juist vaak meer en diepere vriendschappen dan mensen die een relatie hebben.”

Besmettelijke eenzaamheid

Tijdens de pandemie begon Schreiber zich wel eenzaam te voelen. “Zelfs de vrienden die ik mijn hele leven al ken, leken tijdens onze telefoon- en videogesprekken niet echt geïnteresseerd in me, hun gedachten leken af te dwalen tijdens onze gesprekken. Ik ervoer een diepe crisis in de communicatie. We moesten ons allemaal aanpassen aan een nieuwe werkelijkheid. Iedereen concentreerde zich op zijn eigen leven. Mensen beperkten hun contacten tot de dichtstbijzijnde cirkel van mensen in hun leven. Ik miste de hoeveelheid contact, de structuur en de activiteiten van mijn vriendschappen.”

Waarom is het zo moeilijk om eenzaamheid bespreekbaar te maken? Schreiber: “Het is iets waar we allemaal mee geconfronteerd worden, als we ziek zijn, als onze relatie uitgaat, als onze partner sterft. Toch praten we er niet graag over. We móéten sociale levens leiden. Als dat niet het geval is, gaan we ons eenzaam voelen. Daar komt bij: als we eenzaam zijn verliezen we een deel van onszelf dat alleen bestaat in interactie met anderen. Dat kan zorgen voor psychische problemen als depressie, angst en paranoia. We verliezen een bepaalde vaardigheid in interactie als we langdurig geen contact hebben.”

“Als iemand ons vertelt dat hij eenzaam is, hebben we daar initieel geen goede reactie op. Dat is cultureel bepaald, maar ook psychologisch: we zijn allemaal in staat eenzaamheid aan te voelen bij een ander, maar het schrikt ons af. We proberen contact te vermijden zodra we die eenzaamheid herkennen.” Hij haalt psycholoog-onderzoeker Frieda Fromm-Reichmann aan, die de reacties van mensen op eenzaamheid onderzocht: “Eenzaamheid wekt bij de ander de angst voor besmetting op.”

Ideale vriendschap

“De rol van vriendschap in onze levens is belangrijker geworden. Relaties duren minder lang, dus mensen investeren meer in vriendschappen, zodat ze iets hebben om op terug te vallen als die relaties overgaan. Hoe meer belang we aan vriendschap hechten, hoe hoger vaak ook de verwachtingen zijn die we stellen.”

Schreiber beschrijft in Alleen hoe desastreus vriendschappen veranderen als onze vrienden een liefdesrelatie krijgen. De vrienden zijn er nog, maar op grotere afstand. Het is een vorm van rouw, zonder dat er iemand dood is.

Psychologe Pauline Boss spreekt van een ‘dubbelzinnig verlies’. ‘Hoe ouder je wordt, des te groter het conglomeraat van dubbelzinnig verlies,’ schrijft Schreiber. En: ‘In veel opzichten kun je als je alleen leeft je hele leven zien als een dubbelzinnig verlies. (..) Het moeilijkste van dubbelzinnig verlies in een leven alleen is niet het verdriet om een ontbrekende relatie. Het moeilijkste is afscheid nemen van alle fantasieën die je over je leven had, de vanzelfsprekende fantasieën.’

“Romantische relaties lijken in essentie op elkaar, maar onze definities van vriendschap lopen enorm uiteen. Zowel in mijn leven als in het boek ben ik mijn ideeën over vriendschap gaan herzien. We hebben de neiging om vriendschap te idealiseren, dat komt uit een lange traditie van filosofische bespiegelingen over vriendschap. We zeggen dingen als: een goede vriend staat altijd voor je klaar. Ik heb goede vrienden, maar ik weet uit ervaringen dat die niet altijd voor me klaarstaan. Of: Een goede vriend kun je om twee uur ’s nachts bellen. Ik heb het nooit geprobeerd, moet ik bekennen, maar ik kan je wel zeggen dat ik zelf niet graag om twee uur ’s nachts word gebeld.”

De verantwoordelijkheid om te luisteren

Wat mag je dan wel verwachten van vrienden? vraagt Schreiber zich af. In Alleen citeert Schreiber Jacques Derrida: ‘Ik laat je, zo wil ik het.’ Hij licht toe: “Vaak doen we alsof onze vrienden hetzelfde zijn als wij. Dat is een narcistische opvatting van de essentie van vriendschap. Vriendschap geeft ons de gelegenheid om een ander te leren kennen in zijn anderszijn. Het is echt een kwestie van het accepteren van het anderszijn van de ander met zijn eigen gedachten en zijn eigen werkelijkheid. Ik heb geleerd de ander te vergeven. Een relatie komt met plichten, maar een vriendschap niet. Dat betekent niet dat vriendschappen geen verantwoordelijkheid kennen. Ik vind bijvoorbeeld dat niet het mijn verantwoordelijkheid is om naar de ander te luisteren.”

Terug naar de vraag die Schreiber zichzelf stelde: Kun je als alleenstaande een goed leven hebben? Heeft het schrijven van Alleen zijn perspectief veranderd? “De samenleving vertelt mensen dat ze iets missen, dat ze niet het échte leven leiden. In mijn boek wil ik laten zien wat daarachter schuilgaat. Voor ik begon te schrijven wist ik niet zeker of ik tevreden kon zijn met het leven dat ik leid. Nu weet ik dat ik tevreden ben.”

Alleen, Daniel Schreiber, vertaald door Jos van Kan, Nieuw Amsterdam, €20,00, 176 blz.

Daniel Schreiber (1977) is schrijver en journalist. Eerder schreef hij een biografie over Susan Sontag en het persoonlijke essay Thuis, over de vraag waar we willen leven.

Daniel Schreiber.  Beeld Christian Werner
Daniel Schreiber.Beeld Christian Werner
null Beeld

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden