Plus PS

'Het is de hoogste tijd dat gebouwen zich aanpassen aan mensen'

De Erasmusbrug, een toren van 300 meter in Dubai en het nieuwe hoofdkantoor van Booking.com in Amsterdam - het is een greep uit de prestigieuze projecten van architect Ben van Berkel (61) uit de Weteringbuurt. Met zijn ontwerpen wil hij mensen gezonder maken. 'Architectuur moet ze optillen.'

'We leven in een tijd van de iPhones, maar de bouwwereld is nog altijd opgetogen over de Walkman.' Beeld Rogier van 't Slot

Ben van Berkel oogt alsof hij zojuist goed nieuws heeft gehad: energiek en vol goede zin komt hij de lobby binnengewandeld van hotel Waldorf Astoria. Een man die alle tijd heeft, zo lijkt het.

Terwijl de toparchitect in werkelijkheid veel aan zijn hoofd heeft. Een bureau, UNStudio in De Pijp, met ruim 200 werknemers. Twee buitenlandse vestigingen in Azië. En natuurlijk de lopende projecten, waaronder een toren in Dubai van 300 meter hoog, een kabelbaan in Zweden, een cinemacomplex in Parijs en, onlangs binnengehaald, de bouw van het nieuwe hoofdkantoor van Booking.com, dat op het Oosterdokseiland komt te staan.

Heel letterlijk aanwezig
"We zijn volop aan het tekenen. De onderste verdiepingen worden publiek, zodat Booking.com nog steviger in de stad geworteld raakt. In het restaurant lopen straks het personeel en de Amsterdammers door elkaar. Zo is een bedrijf dat we vooral digitaal kennen opeens heel letterlijk aanwezig. En voor al die internationale medewerkers is het natuurlijk heerlijk om van de binnenstad en haar bewoners te kunnen genieten."

Vijfentwintig jaar geleden ontwierp u de Erasmusbrug in Rotterdam, daarna volgden tientallen prestigieuze projecten, zoals het Mercedes-Benz Museum in Stuttgart, het Muziektheater in Graz en het Agoratheater in Lelystad. Maar een opdracht in de stad waar u woont en werkt - dat heeft lang geduurd...
"Daarom ben ik er ook zo blij mee. In de jaren waarin het minder ging in de bouwwereld - we zijn het bijna vergeten, maar dat was pas een jaar of zeven geleden -, hadden we nog maar 3 procent van ons werk in Nederland. Het was toen een groot geluk dat we bureaus hadden in Sjanghai en Hongkong. Nu wordt weer overal gebouwd, en al helemaal in Amsterdam."

"De competitie voor de opdracht van Booking.com was heftig. Het doet me echt iets dat we nu kunnen werken aan een gebouw in de stad waar ik leef. Waar ik hardloop, rondfiets en met mijn zoontje door het Vondelpark kuier."

Heeft u, met al uw werkzaamheden, wel tijd voor kinderen?
"Ik heb een fantastische dochter van 26, uit mijn huwelijk met Carolien Bos, medeoprichter van UNStudio en nog altijd, tot beider vreugde, mijn zakenpartner."

"Met mijn vrouw, Antonia, heb ik een zoon. Hij is ­tweeënhalf; ik heb mijn dag zo ingericht dat ik hem elke ochtend zie. Ook gaan we regelmatig naar Artis en naar de speelplein­tjes in de buurt. Dat is het mooie van zo'n klein kind. Je komt op plekken waar je anders nooit komt. Je gaat ook anders kijken."

Hoe krijgt u dat allemaal in uw schema?
"Ik sta dagelijks om zes uur op. Dan maak ik ontbijt, ook alvast voor het gezin. Vervolgens ga ik joggen. Als ik weer thuiskom, lees ik de internationale kranten. Ook mediteer ik nog een poosje. Dat is zo prettig, om zo de dag te beginnen. Daardoor sta ik de rest van de dag op scherp."

Deze week opende u een nieuw bedrijf: UNSense. Wat moet ik me daarbij voorstellen?
"UNStudio goes tech. Zo noemen we het intern. Met UNSense wil ik technologie volledig integreren in de gebouwde omgeving. Zo kunnen we mensen ondersteunen bij de manier waarop zij wonen, werken en zich van A naar B verplaatsen. De hardware of de software zelf interesseert me niet. Mij gaat het om de toepassing ervan in de gebouwde omgeving om ons dagelijks leven te verbeteren."

Kunt u wat specifieker zijn?
"Het gaat erover dat de binnenruimtes lang niet zo gezond zijn als we denken. Iedereen heeft het over de ecologie van de planeet - dat is heel belangrijk. Maar dichterbij, in de ruimtes waar we wonen en werken, valt ook veel te verbeteren."

We zitten 70 procent van onze tijd binnen. En u zegt: dat is niet zo best?
"Verkeerd licht, beroerde akoestiek, en vooral de luchtcondities zijn matig tot slecht. Met nieuwe technologie valt dat allemaal veel beter bij te sturen."

"In een van onze kantoorgebouwen hebben we het ziekteverzuim met 20 procent weten terug te dringen - een kwestie van beter nadenken over de luchtstromen. Door bijvoorbeeld de lucht niet rond te laten blazen, maar vanuit de vloer naar het plafond te laten gaan. Verticaal. Daardoor gaan de lucht en dus ook de bacteriën niet meer van persoon tot persoon."

'Hoe wij fietsen in deze stad - een regelrechte ramp, iedereen lapt alles aan zijn laars.' Beeld Rogier van 't Slot

Dat klinkt eigenlijk best eenvoudig.
"Het is onontgonnen terrein. Iets waarover tot nu weinig is nagedacht. Zo zijn bepaalde materialen, veelvuldig gebruikt in de bouw, ook niet echt gezond. Als beton niet goed is uitgedroogd, kan dat slechte effecten hebben op de lucht­wegen."

U spreekt over nieuwe technieken. Welke zijn dat?
"Sensorial adaptive design. Daar gaat het om. Een Tesla heeft zo'n tweehonderd sensoren ingebouwd, die alles registreren en de veiligheid verhogen door mee te sturen en voortdurend berekeningen te maken. In onze huizen en kantoren ontbreekt dat nog. Daar vind je hooguit drie of vier sensoren."

"Ik vergelijk het vaak met de telefoons. We leven in een tijd van de iPhones, maar de bouwwereld is nog altijd opgetogen over de Walkman."

Bij een architect denk ik altijd aan een tekentafel. Uw bureau wekt meer de indruk een laboratorium te zijn.
"Innovatie is ongelofelijk belangrijk. Behalve architecten werken bij ons, bij UNSense, dataspecialisten, neurowetenschappers, programmeurs en sensordesigners. In ons vak gaat het om de stenen aan de ene kant en technologie aan de andere kant. Waarbij de basis is en blijft: we ontwerpen voor mensen. Alleen zijn daartoe andere spe­cialisten nodig."

"Ik ben ervan overtuigd dat in de toekomst alle architectenbureaus arch tech-bedrijven worden. Het is de hoogste tijd. We moeten zo snel mogelijk naar een situatie waarin gebouwen zich aanpassen aan mensen in plaats van dat mensen zich aanpassen aan de gebouwen."

Zijn er oplossingen in die richting?
"De Solar Brick, bijvoorbeeld, een product dat we op de markt hebben gebracht. Zeg maar: extra sterke zonnepanelen met alle mogelijke prints - ze kunnen eruit zien als bakstenen. Hierdoor wordt de toepassing van zonne-energie op een veel grotere schaal mogelijk; ook als bekledingsmateriaal voor de gevel. Solar Brick maakt van gebouwen energiekracht­centrales."

U hamert uw hele carrière op de menselijke maat. Waarom is dat voor u zo belangrijk?
"We praten meestal, in de politiek en de media, over efficiëntie en prestaties. Ik vind gezondheid urgenter. Ik doel dan vooral op de fysieke gezondheid, maar ook de mentale en sociale gezondheid. Mensen moeten zich goed voelen op een plek. Architectuur kan de stress verminderen. Door met betere lichtontwerpen te komen, en te zorgen dat mensen contact met elkaar hebben. Ook kunnen architecten de fysieke gezondheid bijsturen."

De fysieke gezondheid? Legt u eens uit?
"Simpel: ik verstop de liften. Zodat mensen sneller de trap nemen. Of we gebruiken materialen die de luchtkwaliteit verbeteren."

Liften verstoppen? Werkt dat echt zo?
"Ik volg in gebouwen wel eens mensen. Om hun gedrag te analyseren. Dan zie je dat de meesten de lift nemen, uit een automatisme. Terwijl de trap een ideale plek is om even met een collega bij te kletsen. Dus als je die lift verstopt achter een uitnodigende trap, nemen mensen vanzelf vaker die trap."

U reisde na uw studie aan de Rietveld Academie de wereld rond. Vooral in Japan werd u gegrepen door invloed van architectuur op het menselijk gedrag.
"Ik was veel bezig met kunst, met grafisch ontwerpen ook. Ik denk dat ik in het Katsura Paleis in Japan besefte: ik moet de architectuur in. Toen drong het tot me door dat gebouwen zo veel doen met de mensen die er gebruik van maken. Met hun ervaringen, hun manier van bewegen. Dat werd de grondslag van mijn werk."

"De grote hal van station Arnhem Centraal, in 2015 opgeleverd, is gebaseerd op het idee dat je zo veel mogelijk kunt zien. Dat het duidelijk is waar je naartoe moet, zonder van al die borden en routekaarten gebruik te moeten maken. Dat vind ik belangrijk. Dat je je kunt oriënteren, zoals je je in Arnhem eigenlijk overal kunt oriënteren door de aanwezigheid van de Rijn. Architectuur moet mensen optillen. Een duw in de rug geven."

En dus gezonder maken.
"Mensen zitten een groot deel van hun leven op hun werkplek. Die moet gezond en prettig zijn. Het ontwerp van het hoofdkantoor van Booking.com gaat heel erg over het nieuwe werken. Het kantoor wordt een soort campus waar alles samenkomt. Dat zal ook een bepaald type werknemer aantrekken. Dat kan ook met architectuur. Dat het functioneert als recruiter."

Zelf zit u met UNStudio sinds het einde van de jaren negentig in De Pijp. Nooit gedacht: we ontvluchten de drukte?
"Bij ons werken 27 nationaliteiten, vaak jonge mensen. Die vinden het heerlijk om in het centrum te werken en niet op een dode plek aan de stadsrand. Veel van onze internationale collega's willen 's middags even naar buiten, voor een warme lunch. Dan zit je in De Pijp goed."

En wat vindt u zelf?
"Het is vooral zo snel gegaan. Ik woon in de Weteringbuurt, en daar was het tot een paar jaar geleden redelijk rustig. Nu trekken drommen toeristen aan mijn raam voorbij. Veel Airbnb, ook. Dat doet veel met het leefklimaat. De stad moet zich kunnen aanpassen aan deze nieuwe economische modellen en moet daarom snel nieuwe structuurplannen bedenken. Alles wat een tijdje terug is bedacht, is niet meer van toepassing. Die plannen gaan uit van een compleet achterhaald groeimodel."

Wie moet dat doen?
"Een groep visionaire denkers, die over de beperkingen van de politiek heenkijken. Door die groei moeten er ook andere regels komen. Die dan ook echt worden gehandhaafd. Hoe wij fietsen in deze stad - een regelrechte ramp. Het kruispunt bij de Weteringschans en het Rijksmuseum is 's ochtends om negen uur een hel. Iedereen, oud en jong, lapt alles aan zijn laars en kiest voor zichzelf. Ik snap niet dat niemand daar een keer naar kijkt. Ik zie daar ook nooit een politieagent."

'Ik verstop de liften. Zodat mensen sneller de trap nemen.' Beeld Rogier van 't Slot

U praat mee in de Taskforce Bouwagenda, die onder meer moet zorgen dat huizen verduurzamen en bouwgrondstoffen effectiever worden gebruikt.
"Amsterdam bouwt heel veel woningen de komende jaren. De vraag is: wat worden dat voor woningen? Het moet energieneutraler, digitaler ook. De huizen zullen interactief zijn. Wist je dat licht de belangrijkste reden is waarom we ons vaak zo moe voelen? Ook leuk om te weten: een paar planten op het balkon zorgen al voor een veel betere luchtkwaliteit binnen. Als je natuurlijk wel je raam openzet."

U heeft een studie uitgevoerd naar de Ring, volgens u op termijn een aantrekkelijk gebied met ruimte voor 8400 woningen. En met de Rabobank onderzoekt u de toekomst van landbouw en de mogelijkheden om die dichter bij de stad te brengen.
"Nederland staat voor een enorme uitdaging. Wij zijn één van de grootste voedselproducenten ter wereld. Toch komt het leeuwendeel van onze maaltijden van over de grens. Gemiddeld legt een maaltijd zo'n 33.000 kilometer af. Daarbij komt: onze grond raakt uitgeput, gezond eten wordt duurder en ongezond eten wordt goedkoper. Dat moet anders. En daar werken we aan. We willen een boerderij van de toekomst ontwerpen, verbonden met de stad. Om zo een ander voedselsysteem een impuls te geven."

Denkt u weleens: het is genoeg zo?
"Hoe bedoel je?"

Gewoon, zoals ik het zeg. Dat u niet een nieuw bedrijf begint, maar gaat uitrusten.
"Ik geniet volop van wat ik doe. En anders dan de meeste mensen denken: van architectuur kun je niet stil gaan leven. Nou ja, misschien een beetje tegen je tachtigste. Vergeet niet: dit is een traag vak. Je moet zo'n 25 jaar bezig zijn voordat je naam begint te krijgen. Dan krijg je de grote opdrachten binnen. Met andere woorden: het is nu pas oogsttijd. Het zijn ook nog van die interessante tijden, met al die veranderingen om ons heen. Nu gas terugnemen, zou me echt niet gelukkiger maken."

U noemt architectuur een traag vak. Toch ontwierp u begin jaren negentig de Erasmusbrug. U was begin dertig.
"Dat was bijzonder, in meerdere opzichten. Mijn ouders kwamen uit Rotterdam. Ze hadden het bombardement meegemaakt. In de verhalen ging het altijd over de verwoeste stad. Ik heb mijn vader vaak horen vertellen hoe de scherven na het bombardement door het huis vlogen. Dat dan juist ík die brug mocht maken - dat ontroerde mijn vader en moeder diep."

Tussen toen en nu groeide uw bedrijf gestaag. Hoe behoudt u uw signatuur? Zijn uw gebouwen nog wel echte Van Berkels?
"De laatste paar jaar houd ik me minder met management bezig en weer meer het ontwerpen. Eigenlijk heb ik alleen de maandagen gereserveerd voor de organisatie. De andere dagen ben ik in gesprek met de ontwerpgroepen. Dat gebeurt heel compact. In sessies van twintig minuten - en daar staan we dan bij, want zitten moeten we niet meer doen."

"Het is natuurlijk belangrijk dat je met je partners en collega's een handtekening ontwikkelt. We praten met z'n allen - daar zitten ook de stagiaires bij - veel over wat we willen en wat we belangrijk vinden. Ik zeg altijd: ontwerpen kan ik, en tegelijk ben ik een motivator. Bij mij moet het eruit. Of het nou bestek is voor Alessi of een nieuwe woontoren. Altijd ben ik aan het schetsen."

Dat geldt ook voor de kabelbaan die u gaat maken in Göteborg?
"Ook ja. Een helder idee eigenlijk: een kabelbaan met vier sta­tions waar iedereen elke paar minuten kan instappen - met 25 personen tegelijk in een cabine van het centrum naar het Noorden."

Dat klinkt als de ideale oplossing voor de verbinding tussen onze binnenstad en Amsterdam-Noord.
"Dat zou goed kunnen. Het is een goed vervoersmiddel. Je hoeft nooit langer dan vier minuten te wachten en je kunt met je fiets instappen. Ook heb je niet de aanloop nodig die voor de fietsbrug wel nodig is. Zo'n kabelbaanstation kan zo aan de kade worden neergezet."

U roept dan niet hard in de Stopera: hallo mensen! Waarom moeilijk doen als het makkelijk kan?
"Architectuur is een wereld van competitie en strijd. Opdrachten worden binnengehaald via prijsvragen. Dat is een moeilijk traject; je moet veel geld, vaak tonnen, investeren zonder de zekerheid dat iets terugkomt. Maar goed: ik heb niets te klagen. We vallen vaak in de prijzen. Het is onze beste tijd ever."

Ben van Berkel Beeld Rogier van 't Slot

Ben van Berkel

25 januari 1957, Utrecht

1987 Cum laude afgestudeerd aan Architectural Association in Londen
1988 Oprichting van Van Berkel en Bos, samen met Caroline Bos
1991 Charlotte Köhlerprijs voor Architectuur
1991-1996 Erasmusbrug Rotterdam
1997 Erelid van Bund Deutsche Architekten
1998 Oprichting UNStudio, met Carolien Bos
2001 Decaan bij de Städelschule Architecture Class in Frankfurt. Eerder ook gasthoogleraar aan Columbia University, Princeton en Harvard
2001-2006 Mercedes Benz Museum Stuttgart

Ben van Berkel is getrouwd. Hij woont met zijn vrouw en zoon (2) in Amsterdam.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden