Plus Interview

Het Grachtenfestival: met opera strijden voor gelijkheid

Schatten van Vrouwen is dit jaar het thema van het Grachtenfestival. Programmeur Lestari Scholtes, regisseur Lisenka Heijboer en saxofonist Kika Sprangers over ‘de vrouwendiscussie’ en de verbindende kracht van muziek.

Grachtenfestival bijlage vlnr Kika Sprangers (componist, groen), Lisenka Heijboer (regisseur, geel) en programmeur Lestari Scholtes (zwart) Beeld Friso Keuris

Drie vrouwen, drie vertegenwoordigers van de vierde feministische golf. Regisseur ­Lisenka Heijboer Castañón (27) draagt het zelfs letterlijk uit, om haar hals hangt een gouden kettinkje met het woord ‘feminist’.

“Ik voel me veel vrijer om feminist te zijn dan een paar jaar geleden,” zegt Heijboer. “Er is meer ruimte voor gesprek, het is makkelijker om issues als seksisme te bespreken. De grote misvatting is dat de discussie tegen ­mannen is gekeerd. Deze ketting leidt tot veel gesprekken. Zo probeer ik een steentje bij te dragen, voor mezelf en voor mijn vrouwelijke collega’s. Het is mooi als er dialoog ontstaat. Dat gesprek moet gevoerd worden.”

Heijboer, die met onder anderen Lotte de Beer en Pierre ­Audi werkte, maakte voor het Grachtenfestival met dramaturg Niels Nuijten, Meriç Artaç (compositie) en Frank Siera (tekst) de nieuwe opera Vrouwenstemmen, geïnspireerd op 100 jaar vrouwenkiesrecht. Ze werd een jaar geleden door Grachtenfestivalprogrammeur Lestari Scholtes (34) benaderd om mee te denken over het festivalthema ‘Schatten van vrouwen’, naar aanleiding van het stemrecht én de geboortedag van componist Clara Schumann, 200 jaar geleden.

Positieve insteek

Scholtes: “Ik had van zoveel m­ensen gehoord dat ik eens met haar moest gaan praten. Ze was met Lotte de Beer eerder bij het Grachtenfestival betrokken geweest. Tijdens ons eerste gesprek merkte ik al hoe open ze stond voor het thema en hoe serieus ze dit neemt. Ik ben zelf pianist en heel ondernemend, ik hou van dingen organiseren. En ik vind het heel leuk als andere mensen dat ook willen oppakken. Ik vind het superstoer hoe ze dit met haar team in zo’n korte tijd voor elkaar heeft weten te krijgen, inclusief de subsidieaanvraag.”

Het thema is met de #MeToo-discussie nog steeds actueel, zegt Scholtes, en het Grachtenfestival haakt daarbij aan – te meer ­omdat muziek in de discussie een verbindende ­factor bij uitstek kan zijn.

“De insteek is positief, het is natuurlijk niet onze bedoeling dat mannen denken dat ze het Grachtenfestival dit jaar maar even moeten overslaan. Er staan ook mannen op het podium. Maar wij willen bijzondere vrouwen uit de ­geschiedenis en van deze tijd uitlichten, een bijzonder perspectief en nieuwe inzichten bieden op locaties met een historie; we willen het publiek, vrouw en man, verrijken.”

Vrouwenstemmen, zegt Heijboer, is geen rechtlijnig verhaal geworden en gaat niet een op een terug naar honderd jaar geleden. Het stuk biedt een podium aan vrouwenstemmen in al hun vormen, in samenwerking met Operafront, met vier solisten en een ­publiekskoor van Amsterdamse vrouwen; de politieke stem van de vrouw gekoppeld aan haar stem als muziekinstrument.

De Groote Demonstratie uit 1916 komt eraan te pas, net als de Kleine Zeemeermin, Ke$ha, Alice in Wonderland, Maya Angelou, Søren Kierkegaard, Sneeuwwitje en haar boze stiefmoeder, Beyoncé, SGP-vrouwen, Viola Davis en Femke Halsema. “Uitgangspunt is een sprookje: het jaar 1919, vrouwen mochten kiezen en gekozen worden. En we leefden nog lang en gelukkig… We bekijken het verleden en vandaag en stellen vragen over morgen. Want het is geen sprookje dat al is afverteld – er ís nog geen happily ever after.”

Saxofonist en bandleider Kika Sprangers (24) kreeg de jaarlijkse compositieopdracht van het Grachtenfestival. Ze combineert daarvoor het jonge strijkersensemble ­Pynarello van Lonneke van Straalen met drum, bas, piano en zichzelf op de saxofoon. “Het is de eerste keer dat ik voor strijkers heb geschreven. Ik vind: als je zo’n grote, eervolle opdracht krijgt, moet je een sprong in het diepe durven nemen. En je hebt met strijkers zo’n groot palet aan kleuren en klanken tot je beschikking.”

Om daarin ook het thema van het festival uit te dragen, is ze heel erg bij zichzelf te rade gegaan. “Ik had het gevoel dat ik een duidelijke visie op het thema moest uitdragen. Maar ik wil niet meer afstand creëren tussen mannen en vrouwen, ik wil dat iedereen zich met mijn muziek kan identificeren. Die zoektocht was bijzonder interessant.”

Institutionele ongelijkheid

Het thema, zegt Sprangers, is toch ook een gedurfde stap. “Je loopt de kans dat mensen denken: wéér die vrouwendiscussie. Er kleeft toch iets aan. Maar het is belangrijk. Het gaat heel goed, maar we zijn er nog niet. Er is nog zo veel ongelijkheid institutioneel verankerd. Onze maatschappij oordeelt en categoriseert nog altijd naar sekse.”

Onlangs speelde ze op een feest waar een klein meisje ­tegen haar zei: ‘Maar een saxofoon is toch een manneninstrument?’ “Dat zette me aan het denken. Hoe kan dat? Ik heb echt een prachtige loopbaan tot nu toe, maar net als veel andere vrouwen maak ik ook mee dat mijn manne­lijke collega wordt aangesproken op iets wat ik heb geor­ganiseerd, dat automatisch wordt aangenomen dat hij de leider is. Ik heb nooit het gevoel gehad dat ik als vrouw in de muziek minder kansen heb gehad, maar wel de ervaring dat je soms minder serieus wordt genomen.”

Drie vrouwen die betrokken zijn bij een festival met vrouwen als thema – ze treden nu bewust zo naar voren, om aandacht te vragen voor het programma en het thema. In de hoop dat er ooit een tijd aanbreekt dat dat niet meer nodig is. Sprangers: “Als musicus ben je eerst vrouw, zo gaat het nu nog. ‘Kijk naar deze sterke vrouw.’ En pas daarna gaat het over de muziek.”

Heijboer: “Waar we naartoe moeten, is dat het er helemaal niet meer over gaat, dat je het niet eens meer hoeft te benoemen.”

Scholtes: “Ik hoop dat we heel veel mensen raken met de muziek. En dat het er een beetje toe bijdraagt dat we niet meer zo man-vrouw gaan kijken. Dat de muziek het belangrijkst is. Maar dat is natuurlijk een langetermijndoel.”

Een even hilarische als tenenkrommende confrontatie van Heijboer naar aanleiding van haar ketting illustreert wellicht goed hoe lang de weg is die we nog moeten gaan. “Ik raakte met iemand in gesprek, die zei: ‘O, je bent feminist. Scheer je je oksels dan ook niet?’ Dat dat er niet toe doet, is kennelijk nog niet voor iedereen vanzelfsprekend. Je hebt veel geduld nodig.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden