PlusAchtergrond

Het coronavirus nekt mega-exposities in musea

Jarenlange voorbereiding, grote investeringen en hoge verwachtingen. Allemaal voor niets, nu musea verplicht dicht zijn en de zalen van geheide blockbusters leeg blijven. De coronacrisis zou het einde van de grote, dure publiekstrekker kunnen inluiden.

De lang­verwachte tentoon­stelling met werken van Rafaël in Rome was slechts drie dagen open.Beeld Getty Images

Alleen al het bedrag waarvoor de kunst is verzekerd, is onvoorstelbaar: 4 miljard euro. De grote Rafaëltentoonstelling in de Scuderie del Quirinale in ­Rome bevat liefst 120 werken van de golden boy van de hoogrenaissance, het grootste aantal dat ooit bijeen is gebracht. De bruik­lenen komen uit het Louvre, het British ­Museum, de Uffizi, het Prado en de privécollectie van de Britse koningin Elizabeth. De verwachtingen waren hooggespannen: dit zou de belangrijkste tentoonstelling van het jaar worden, van het decennium – misschien wel van de eeuw. Ver voor de opening hadden 70.000 liefhebbers al een toegangskaartje gekocht.

De eerste bezoekers stonden op 5 maart voor de deur, die het museum tegen beter weten in opende. Direct daarop volgde de lockdown van Noord-Italië en drie dagen later moest die deur weer dicht. Slechts zesduizend mensen hebben de once in a lifetime-tentoonstelling gezien. Wat de ultieme blockbuster had moeten worden over de schilder die door tijdgenoten ‘de goddelijke’ werd genoemd en die op 37-jarige leeftijd stierf aan een mysterieuze koorts, liep uit op de grootste sof in de museumgeschiedenis.

“Ook als de tentoonstelling weer open kan – zij loopt officieel tot 2 juni – dan zullen bezoekers afstand tot elkaar moeten houden. Het kan nooit meer een echte blockbuster worden,” stelt James Bradburne. Als directeur van de Pinacoteca di Brera in Milaan en hoofdredacteur van het Journal of Museum Management and Curatorship houdt hij dagelijks contact met collega’s in Italië en daarbuiten. “Ik zie veel solidariteit en inventiviteit, maar ik houd mijn hart vast voor de crisis na de crisis.”

De kunst vermoord

De Nederlandse Museumvereniging liet onlangs weten dat één op de vijf musea het einde van het jaar waarschijnlijk niet haalt, maar Bradburne vindt die schatting nog optimistisch. De coronacrisis is een belangrijke reden voor het massale faillissement, maar hij wijst ook op het fenomeen blockbuster. “Sinds de uitvinding van de blockbustertentoonstelling, eind jaren zestig door Thomas Hoving, directeur van het New Yorkse Metropolitan Museum, zijn steeds meer musea zich gaan richten op dit type expositie. Slechts een klein deel komt uit de kosten en tegelijkertijd worden de vaste ­collecties verwaarloosd.”

“De huidige crisis zou het einde van de blockbustertentoonstelling kunnen betekenen,” constateert Bradburne, die daar niet rouwig om is. “Massale aandacht vermoordt de kunst. De ­museumsector wordt momenteel gedreven door cijferfetisjisme. We moeten niet alleen ­kijken naar het aantal bezoekers, maar naar de betekenis van het bezoek. Voor een grote groep is het waarschijnlijk veel zinvoller om hoge-­resolutieafbeeldingen op een computerscherm te bekijken dan in rijen langs een schilderij te schuifelen en het zes seconden te zien.”

Internationaal domino-effect

De Scuderie del Quirinale is niet bepaald het enige museum dat zijn topevenement in het ­water ziet vallen. In het Parijse Centre Pompidou is de publiekstrekker over inpakkunstenaar Christo gesloten voordat er zelfs een vernissage is geweest. Het aansluitend geplande overzicht ter ere van de 150ste geboortedag van Matisse staat op losse schroeven. Fondation Beyeler in Basel, dat zijn grootste klapper altijd programmeert rond kunstbeurs Art Basel, moest een groot Edward Hopper-retrospectief sluiten na de helft van de looptijd. David Hockney in de National Portrait Gallery in Londen, goed voor een juichende vijfsterrenrecensie in The Guardian, was drie weken gegund. En de eerste Tate Modern-expositie over Andy Warhol in twintig jaar haalde nog geen week.

Dan hebben ze in Gent nog geluk gehad. Met Van Eyck: An Optical Illusion opende het Museum voor Schone Kunsten op 1 februari de grootste tentoonstelling uit zijn geschiedenis. Dertien van de twintig bekende Van Eycks uit diverse collecties bij elkaar – een unicum, aangezien dit 15de-eeuwse werk zelden op reis gaat. Het budget van de expositie lag op 9,5 miljoen euro.

“Het museum is gelukkig verzekerd tegen ­financiële schade door sluiting,” zegt Steven Heyse, kabinetschef van de Gentse schepen van cultuur. “Voor de opening was ons streven 240.000 bezoekers, maar de interesse bleek zo groot dat we de verwachting gaandeweg hebben bijgesteld tot 300.000. Toen we op 13 maart dicht moesten, stond de teller op 129.000 en er zijn nog 140.000 mensen die een kaartje hebben. Nu de regering heeft besloten de maatregelen te verlengen tot 3 mei, krijgen die natuurlijk hun geld terug.”

Heel even was er hoop op verlenging, al was het maar voor een week. Helaas is het geen sinecure om blockbusters langer te laten lopen, omdat ze veelal rond­reizen. Elke verandering in de agenda heeft een internationaal domino-effect tot gevolg. “Dat merken wij ook met onze bruiklenen aan tentoonstellingen in Berlijn en Den Haag,” vertelt Norbert Middelkoop, conservator van het Amsterdam Museum.

Zelf was hij de afgelopen vier jaar als samensteller bezig met Rembrandt and Portraiture in Amsterdam 1590-1670, waarvoor het museum zestien schilderijen en een etsplaat heeft uit­geleend aan Museo Thyssen-Bornemisza in ­Madrid. Deze allereerste tentoonstelling gewijd aan Rembrandts portretwerk is exclusief te zien in het nationale museum tegenover het Prado. Vanaf 18 februari waren er 41.903 bezoekers.

“Ik kwam de directeur drie weken na de opening tegen op Tefaf en hij was bijzonder enthousiast. Er stonden rijen voor de deur. De tentoonstelling trok 2500 bezoekers per dag: een record en meer dan hun Caravaggio-expositie van 2016. Op 9 maart ben ik nog voor een symposium in Madrid geweest, maar twee dagen daarna waren er al meer dan vierhonderd corona­meldingen in de stad. Weer een dag later gingen de grote musea dicht. Het is buitengewoon zuur om slechts amper drie weken open te zijn, maar godzijdank is deze tentoonstelling nog gerealiseerd en is er een prachtige catalogus gemaakt. Hopelijk zit er nog een staartje in.”

Coronaclausule

Thyssen-Bornemisza verzacht het leed van de sluiting met een virtuele tour, net zoals de tentoonstellingen in Gent, Rome en Londen nu via de computer te zien zijn. Het is de toekomst, vindt James Bradburne. “Voor bijvoorbeeld educatieve programma’s werkt een video veel beter dan fysiek bezoek. Alleen moeten museum­organisaties er nog op worden in­gericht. Een goede rondleider is niet automatisch een geschikte tv-presentator. Musea als het onze, dat al jaren werkt aan online bezoek, kunnen binnen zes maanden de juridische en technische obstakels hebben overwonnen. Bezoekers moeten echter ook gewend raken aan betaling voor virtueel bezoek.”

Harry Tupan, directeur van het Drents Museum, is er geen fan van. “Kunst moet je fysiek ­ervaren. Daarom werken we keihard door aan Viva la Frida! – Life and art of Frida Kahlo. Er wordt al gebouwd aan decors en geschreven aan boeken. De opening staat gepland voor 11 oktober. We hebben nog anderhalve maand de tijd voordat we het go/no go-moment bereiken. Vorige maand was ik in Mexico om de bruikleen­contracten te ondertekenen en daar hebben we een coronaclausule in laten opnemen.”

“De voorverkoop is halverwege februari van start gegaan en enkele duizenden kaarten zijn inmiddels verkocht. Nog niemand heeft gevraagd om restitutie, wel of de bezoekdatum kon worden verschoven. De ­publiekscampagne hebben we voorlopig even stilgezet.”

Om de kosten van de Frida Kahlo-tentoonstelling te dekken, moet het Drents Museum zo’n 160.000 bezoekers trekken. “Natuurlijk hopen we op een uitschieter naar 250.000, maar dat is wishful thinking,” realiseert Tupan zich. “De gemiddelde museumbezoeker is 55-plus. Het is de vraag of die kwetsbare groep straks weer gaat reizen en hoe de aantallen uitpakken met 1,5 metermaatregelen. We hebben daarom meerdere scenario’s. Drie weken later opengaan doen we liever niet. Dan liever één of twee jaar uitstellen – dat geeft meer zekerheid. Het is toch zonde zoals dat is gegaan in San Francisco, waar de tentoonstelling nu is? Die is helemaal op­gebouwd, maar niet eens geopend geweest.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden