PlusBoekrecensie

Het boek volgens Irene Vallejo: bemind, gevreesd, verzameld

Wereldwijd vochten uitgevers om de rechten van Papyrus van Irene Vallejo. Het is een feest om te lezen, met dank aan een reeks opmerkelijke verzamelaars en dictators met vrees voor de kracht van lezen en schrijven.

De verwoeste bibliotheek van Alexandrië inspireerde menige kunstenaar tot een impressie van wat geweest kan zijn. Beeld Corbis via Getty Images
De verwoeste bibliotheek van Alexandrië inspireerde menige kunstenaar tot een impressie van wat geweest kan zijn.Beeld Corbis via Getty Images

Slechts luttele seconden had de Amsterdamse boekhandelaar Nico Favié nodig, voor het traceren van de door klanten verlangde boektitels. Zijn zaak aan de Rijnstraat was bescheiden van omvang, maar van boven tot onder volgestouwd met nieuwe titels, klassiekers, naslagwerken en tweedehandsboeken zelfs. Als klant hoopte je stiekem dat jouw boek onderop een van de manshoge verticale boekenstapels lag. Dan was Favié genoodzaakt om de boekenpilaar licht te stutten met beide handen, om vervolgens met tikje van zijn rechtervoet het boek vrij te tikken. Ik zag het deze week zo weer doen, terwijl zijn boekhandel toch is gesloten in 2001.

Dat boekhandelaar Favié opeens uit de vergetelheid opdook is te danken aan Papyrus, de ode die Irene Vallejo (1979) schreef aan het boek. Vallejo is classicus, columnist bij El Pais en Heraldo de Aragón en heeft eerder twee romans en een aantal kinderboeken geschreven. Een boek over de geschiedenis van het boek – in dertig landen vochten de uitgevers om de rechten. Begrijpelijk, het is een feest om te lezen.

Vallejo grijpt de lezer direct bij de lurven met mysterieuze groepen buitenlandse mannen te paard, galopperend over de wegen van het oude Griekenland. Angstvallig gadegeslagen door boeren vanaf de akkers, die slechte ervaring hebben met rondreizende soldaten en slavenhandelaars. De ruiters zijn door Ptolemaeus III de wereld ingestuurd om voor zijn bibliotheek in Alexandrië alle boeken te bemachtigen van alle schrijvers sinds het begin der tijden.

Hoofdprijs voor Ptolemaeus waren de originele manuscripten van Aeschylus, Sophocles en Euripides. De Atheense autoriteiten leenden de werken uit voor het maken van kopieën, na ontvangst van een exorbitant hoge borg. Maar ze zouden nooit meer terugkeren naar het tot machteloze provinciestad vervallen Athene. En met de teloorgang van de bibliotheek van Alexandrië zijn deze titels in rook opgaan.

Galopperende ruiters, gestolen werken en een verdwenen bibliotheek. Een daverend begin van iemand die beweert dat ze ‘altijd een beetje bang’ is ‘om de drempel van een nieuw boek over te gaan.’ Als onderzoekster identificeert ze zich met de ruiters, is ze jaloers op hun missie. ‘Misschien dat het de enige en meteen laatste keer was dat de droom om alle, echt alle, boeken ter wereld bijeen te brengen in een universele bibliotheek verwezenlijkt kon worden.’

Alice in Wonderland

Het gevaar van het beschrijven van een omgevallen boekenkast omzeilt Vallejo met kwistige zijsprongen naar het hier en nu en haar eigen leven tussen boeken. Van de intieme herinnering aan het voorlezen door haar moeder tot het als onderzoeker proberen toegang te krijgen tot de universiteitsbibliotheek van Oxford. Waar het pasje dat ze krijgt na doorlopen van alle bureaucratische rompslomp, inclusief het afleggen van een plechtige eed, slechts volstaat voor het raadplegen van boeken in bepaalde zones op bepaalde tijden.

Dat ze onderaan de academische hiërarchie blijkt te staan, doet haar verlangen naar een toverdrank zoals Alice gebruikt om door het sleutelgat te kruipen in Alice in Wonderland. De klassieker van Lewis Carroll, die 26 jaar doceerde in Oxford, blijkt opeens puur literair realisme. ‘Het beschrijft tot in detail wat ik gedurende de eerste weken meemaakte.’

Wist u dat zelfs Mao Zedong, de grote Chinese roerganger, begon als bibliothecaris en boekhandelaar? Zijn zaak liep zo goed, dat hij op het hoogtepunt maar liefst zes mensen in dienst had. Met de opbrengst van zijn vroegkapitalistische avontuur financierde hij zijn carrière als revolutionair. Een opmerkelijke start voor iemand die later een spoor zou trekken van boekverbrandingen, vernedering van intellectuelen en moord op de intelligentsia. Mao was niet de eerste Chinese leider die boeken tot de brandstapel veroordeelde. Keizer Qin Shi Huangdi wilde dat de geschiedenis bij hem begon. Alleen de verhandelingen over landbouw, geneeskunde en voorspellingen werden gespaard.

Kunnen lezen en schrijven brengt voorspoed. Met hun systeem van slechts 22 tekens versimpelden de Feniciërs het schrift. Dit bevrijdde de handelaar van de macht van de klerk, nu kon eenieder zijn eigen administratie bijhouden. Het alfabet was de eerste bouwsteen van ons gemeenschappelijk, uitgebreide geheugen.

Het boek is met ‘deuren die openstaan naar alle verhalen’ een extensie van het geheugen en de verbeelding. Nico Drost, Nederlandse vertaler van Duitse literatuur, begon als gevangene in concentratiekamp Dachau met gevaar voor eigen leven een clandestiene leesclub. Een boek van Poesjkin, versierd met prenten, bood de door Stalin naar een strafkamp boven de poolcirkel verbannen dissidenten schoonheid, vrijheid en beschaving te midden van alle barbarij.

Lale Gül

Het boek wordt uiteraard ook gevreesd. De Romeinse keizer Caligula liet alle werken van Homerus uit de bibliotheken verwijderen. Lezers van de biografie van Caligula, geschreven door Suetonius, eindigden op last van keizer Commodus voor de leeuwen. Ovidius sleet zijn laatste jaren als balling in een uithoek van Roemenië. Keizer Augustus bleek niet gecharmeerd van zijn Annalen, een handboek over de kunst van het minnen.

‘Het is absurd om te denken dat een boek nog opschudding zou kunnen veroorzaken,’ dacht Salman Rushdie twee dagen voor verschijning van De Duivelsverzen. Hij had het nog niet gezegd of de Iraanse ayatollahs zette een prijs op zijn hoofd. Zijn Japanse vertaler werd vermoord, boekwinkels wereldwijd getroffen door brandbommen. En nu, 33 jaar later, wordt de jonge Amsterdamse schrijfster Lale Gül met de dood bedreigd na verschijning van haar debuut Ik ga leven. Boekhandelaar Nico Favié zou haar boek een prominente plaats hebben gegeven in zijn etalage. Geflankeerd door De Duivelsverzen, de verzamelde werken van Ovidius en uiteraard Papyrus.

Non-fictie

Irene Vallejo
Papyrus
Vertaald door Adri Boon
Meulenhoff, €29,99, 536 blz.

null Beeld
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden