PlusInterview

Hervertelling van Berlin Alexander­platz: ‘Een film over kolonialisme’

Burhan Qurbani gaat er met gestrekt been in met zijn epische hedendaagse hervertelling van Berlin Alexander­platz. ‘Dit is geen film over vluchtelingen, het gaat over kolonialisme.’

Albrecht Schuch (l) als Reinhold en Welket Bungué als Francis in Berlin Alexanderplatz.

“Noem me geen vluchteling,” zegt hoofdpersoon Francis in Burhan Qurbani’s nieuwe filmversie van Alfred Döblins klassieke roman Berlin Alexanderplatz uit 1929. Het is een sentiment dat Qurbani (39) echoot in ons gesprek over de film op het afgelopen filmfestival van Berlijn, waar Berlin Alexanderplatz een van de vurigst besproken films in de competitie was.

“Het is geen ‘vluchtelingenfilm’, zoals veel van je collega’s nu schrijven,” verzucht Qurbani. “De film gaat niet over de recente ‘vloedgolf van immigranten’, zoals rechts het noemt. We begonnen acht jaar geleden al aan de film, toen was daar nog geen sprake van. Waar het ons om ging, was de erfzonde van het kolonialisme en daarmee de structuren die achter die migratie schuilgaan.”

Hedendaagse hervertelling

Het zijn grote woorden, grote ambities, en de film weerspiegelt die. Hij is episch van opzet, zowel in zijn lengte (dik drie uur) als in zijn stijl. In vorm en inhoud bedient Qurbani zich graag van het grote gebaar.

“Döblins boek zit vol stijlvormen waarmee hij de lezer op afstand houdt en een objectieve leeshouding afdwingt,” legt hij uit. “Ik ging juist voor een ultieme empathie. Toen ik het boek als tiener voor het eerst las, had ik moeite me ertoe te verhouden, omdat ik op afstand werd gehouden van de personages. Wij wilden juist een extreme identificatie bereiken. Ik vermoed dat Döblin het niks zou hebben gevonden, maar dat was ons doel.”

Het tekent de eigenzinnige wijze waarop Qurbani in zijn vierde speelfilm omgaat met de grote namen op wiens schouders hij met Berlin Alexanderplatz staat. Niet alleen Döblin, maar vooral ook regisseur Rainer Werner Fassbinder, die in 1980 met zijn veertiendelige tv-serie al de ultieme verfilming van de roman maakte (de reeks wordt volgende week in bioscoop Het Ketelhuis in marathon vertoond).

“We besloten van het begin af aan die grote meesters van ons af te schudden,” zegt Qurbani. “We respecteerden uiteraard de roman, de kern ervan, zoals wij die zagen. En Fassbinders serie staat in het pantheon van de cinema, daar konden we niet omheen. Maar we wilden dit verhaal met onze eigen stem vertellen.”

Regisseur Burhan QurbaniBeeld Getty Images

De afstand tot die eerdere versie zit ook ingebakken in het uitgangspunt: Qurbani’s Berlin Alexanderplatz is een hedendaagse hervertelling. Franz Biberkopf, de hoofdpersoon van de roman, is een kleine crimineel die net uit de gevangenis komt in het rumoerige Berlijn van de vroege jaren twintig van de twintigste eeuw. In de nieuwe film wordt dat Francis, die in de openingsscène aanspoelt op de Europese kust en zijn plek wil vinden in het hedendaagse Berlijn. Tegen wil en dank wordt hij de wereld van de misdaad in gezogen.

Geen film over vluchtelingen, dus, maar ‘een postkoloniale film’, zoals Qurbani het zelf zegt. De film zit vol verwijzingen naar het Europese koloniale verleden. Reinhold, de criminele antagonist van de film, die Francis het slechte pad op leidt, stelt zichzelf voor als de ‘vice-roi’ van de drugsdealers. Op een verkleedfeest draagt Reinhold een klassiek safaritenue inclusief tropenhelm en wordt Francis letterlijk in een apenpak gehesen.

“Al die verwijzingen zijn doelbewust, niets is willekeurig. Maar we laten het aan de kijker hoe ze dat zien en wat ze ermee doen. Ongetwijfeld zal dat in Nederland anders zijn dan hier in Duitsland, want jullie hebben een andere geschiedenis. Maar waar het om draait is machtsongelijkheid: tussen eerste en derde wereld, tussen wit en zwart, tussen rijk en arm. Die ongelijkheid is verwoestend, en dat is waar de film om draait.”

Het verhaal van immigrant Francis had op vele manieren verteld kunnen worden, beaamt Qurbani. In zekere zin is zijn keuze om het in de mal van Berlin Alexanderplatz te gieten een doelbewuste provocatie. “Het is makkelijk om een film over een personage als Francis te negeren. Het is misschien cynisch, maar ik heb het al zo vaak zien gebeuren. Omdat ik er het label Berlin Alexanderplatz op plak en dit personage het label Franz Biberkopf meegeef, kan men het niet negeren, zeker niet hier in Duitsland. De pers móet erover schrijven, zelfs als ze de film vreselijk vinden. Het kan niet genegeerd worden.”

Berlijns park

Het startpunt voor de film lag dan ook niet in de roman van Döblin, maar in het Berlijnse park Hasenheide. Qurbani woonde enkele jaren aan de rand van dat grote park op de grens van de wijken Neukölln en Kreuzberg. “Het is een van de grootste Volksparken van Berlijn,” zegt hij. “Er is een openluchtcinema, er zijn midgetgolfbanen, een kinderboerderij. Kortom: het is een heel erg bourgeois middenklasseplek. Maar tegelijkertijd is het een drugspark.”

Dagelijks zag Qurbani vanuit zijn raam hoe die twee werelden langs elkaar leefden: de overwegend witte gezinnetjes tegenover de overwegende zwarte drugsdealers. “Het stoorde me enorm hoe die families naar deze mannen keken,” zegt hij. “In hun ogen stond ‘zwarte man’ gelijk aan ‘drugs­dealer’. Ik haatte die veronderstelling, want ik ken de stigma’s die je draagt door een andere huidskleur maar al te goed.”

Zijn eerste idee was om een documentaire te maken over een van de jongens in Hasenheide. “Maar ik ben geen documentairemaker. Het werd dus fictie. Toen kwam al snel Berlin Alexanderplatz bij me op, dat boek dat ik al sinds mijn tienerjaren met me meedroeg. Franz Biberkopf is iemand die buiten de maatschappij staat. Hij draait wel mee in het dagelijks leven, maar hij is onzichtbaar. In mijn ogen is die jongens in Hasenheide een vergelijkbaar lot beschoren. Ze zijn er wel, maar we willen ze niet zien.”

Burhan Qubani

Burhan Qurbani werd in Duitsland geboren als kind van Afghaanse immigranten. Hij volgde de regieopleiding aan de Filmacademie Baden-Württemberg. Zijn speelfimdebuut Shahada werd geselecteerd voor de competitie van het filmfestival van Berlijn, net als zijn vierde speelfilm Berlin Alexanderplatz.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden