Plus Ten Slotte

Henk Hofland (1927-2016): de eeuwige verslaggever

Genadeloos, geïnformeerd, betrokken: de Journalist van de Eeuw is dinsdag overleden. Henk Hofland was de scherpe chroniqueur van Holland op zijn smalst en van de wijde wereld.

Henk Hofland in februari 2010. Beeld Karoly Effenberger/Hollandse Hoogte

'Dat moet je nooit doen," zei Henk Hofland toen ik hem bijna een halve eeuw geleden voor het eerst ontmoette. Hij was adjunct-hoofdredacteur van Algemeen Handelsblad en ik, net afgestudeerd, wilde bij die krant buitenlandredacteur worden.

Dat ontried hij sterk: "Daar zitten ze maar aan het bureau te lezen. Je moet de straat op."

Dat was Hofland ten voeten uit: de eeuwige verslaggever, met het hele leven als zijn werkterrein, van de wereldpolitiek tot de straten van Amsterdam, beleefd en bezien vanuit tram 3. "Ik schrijf," zei hij, "als een snuffelende hond die zich goed heeft voorbereid op z'n traject."

Hofland werd in 1999 uitgeroepen tot Journalist van de Eeuw, een eretitel, maar ik kan me voorstellen dat hij liever Verslaggever van de Eeuw was genoemd.

Het bombardement op zijn geboortestad Rotterdam, dat hij als twaalfjarige meemaakte, en het opgroeien tussen de puinhopen maakten zo'n indruk op hem, dat hij er zeventig jaar later nog nieuwe details van wist te beschrijven.

Het stempelde zijn wereld- en levensbeschouwing, waarin weinig plaats was voor illusies en waardoor een zekere melancholie veel van zijn waarnemingen kleurde (vooral in zijn Overpeinzingen als de chroniqueur S(amuel) Montag).

Naar Boedapest
Hij was de zoon van de directeur van de Steenkolen Handels Vereeniging en studeerde op Nijenrode, opleiding voor het bedrijfsleven. Hij werd echter journalist: in 1953 begon hij als buitenlandredacteur bij Algemeen Handelsblad.

Niet om aan het bureau te zitten lezen: toen in '56 de Hongaarse opstand uitbrak, startte hij prompt zijn oude autootje om een etmaal later te midden van hevige vuurgevechten in Boedapest te arriveren.

Toen hij in de leiding van de krant was opgenomen, leek hij daar niet gelukkig mee. Hofland had weliswaar enige tijd geflirt met de VVD, en voor die partij uitzendingen gemaakt, maar hij was toch meer een anarcholiberaal en zat klem tussen het conservatieve publiek van de krant en een rebelse redactie.

In het begin van de jaren zeventig raakte hij door zijn vriendschap met zijn Nijenrodekornuit Willem Oltmans in opspraak en moest hij uit de hoofdredactie van NRC Handelsblad. Het was een crisis die zijn wedergeboorte als journalist inluidde.

In Tegels Lichten of Ware Verhalen over Autoriteiten in het Land der Voldongen Feiten rekende hij genadeloos en scherpzinnig af met de schijnheiligheden van de Nederlandse politiek: inzake Greet Hofmans, Indonesië, Nieuw-Guinea. Niet voor niets heet onze voornaamste journalistieke prijs de Tegel.

Het werd het uitgangspunt van nog ruim een halve eeuw als afstandelijk kritisch waarnemer van onze tijd, die zich nooit tot één genre beperkte. Hij was vooral columnist en commentator, maar ook romancier en hij kreeg als essayist in 2011 de meest prestigieuze literaire bekroning, de P.C. Hooftprijs.

De jury roemde het subtiele taalgebruik waarmee hij balanceerde tussen distantie en geëngageerdheid. Hofland sprong naar zijn zeggen 'een gat in de lucht'.

Ongelooflijk productief
Hij beperkte zich niet tot één medium. Hij bleef trouw aan NRC, maar schreef lang voor de Haagse Post en in de laatste jaren voor De Groene Amsterdammer. Hij was ongelooflijk productief en publiceerde soms vier, vijf artikelen in een week.

Ondertussen bouwde hij ook buiten de geschreven journalistiek een grote reputatie op. Vanaf 1975 was hij ruim twintig jaar deelnemer aan het roemruchte wekelijkse VPRO-radioprogramma Welingelichte kringen, waarin tegen de achtergrond van klikkende biljartballen in de kunstenaarssociëteit Arti et Amicitiae aan het Rokin de actualiteit werd doorgenomen.

Hij muntte daarin uit door zijn scherpe, beknopte en geamuseerde kanttekeningen, doordesemd van historisch besef. Als gespreksleider van dat programma kon ik op hem bouwen: altijd aanwezig, goed op de hoogte, zorgvuldig formulerend, geestig, sceptisch over elke gezagsdrager.

Ook in beelden uitte hij zich. Op een troepenschip naar Nederlands-Indië was hij met filmvertoningen belast geweest en in de jaren vijftig ontmoette hij in Amsterdam de filmer Jan Vrijman. Ze maakten samen Het Wonder van Anne Frank, over het ontstaan van haar dagboek.

En in '74 zou Hofland met Hans Keller en Hans Verhagen voor de VPRO de grootse documentaire Vastberaden Maar Soepel en Met Mate filmen, waarin onbekende Nederlanders hun visie op de vaderlandse geschiedenis tussen 1938 en '48 geven. De oorlog was voor hem nooit ver weg.

Nieuwsgierig
En dan vond hij ook nog tijd om zich te bemoeien met sociale verbanden die hem na aan het hart lagen. Van De Bezige Bij, in het verzet ontstaan, was hij als jaren voorzitter van de coöperatie waarin de auteurs de uitgeverij besturen. "Ik ben zo nieuwsgierig als de pest," verklaarde hij nog deze maand in NRC.

Lange tijd woonde hij, om die nieuwsgierigheid te bevredigen, half in Amsterdam, half in New York, waar hij tussen rare kwibussen in de vergane glorie van het Chelsea Hotel een tweede thuis vond, een uitvalsbasis om het land en de stad te verkennen.

Toen hij op 62-jarige leeftijd volgens de cao moest afzwaaien, zette hij daartegen een eenmansguerrilla op touw, die met succes bekroond werd. Mooi zo, want nog 26 jaar bleef hij daarna schrijven, over internationale politiek, zijn liefde voor apparaatjes, zijn ergernis over het marktdenken.

Hofland schreef, zei hij, 'om in leven te blijven'. Het was dan ook onheilspellend dat NRC eind maart zijn afwezigheid in de krant moest melden. Een columnist slaat niet over, zeker Hofland niet. Maar vanaf nu ontbreekt hij voorgoed.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden