Review

Hélène Berr - Oorlogsdagboek 1942-1944

Als je de eerste vijftig bladzijden van haar Oorlogsdagboek 1942-1944 leest, kun je je bijna niet voorstellen dat Hélène Berr (1921-1945) twee jaar later werd gedeporteerd. Berr kon dat in het voorjaar van 1942 zelf ook niet. Ze is een vitale jonge vrouw uit een rijk Joods gezin in bezet Parijs, en de bezetting lijkt haar niet te deren. Ze gaat op in haar passie voor muziek en literatuur (ze studeert Engelse taal- en letterkunde aan de Sorbonne). Ze wordt verliefd en geniet ogenschijnlijk onbezorgd van Parijs. Die hartstochtelijke omhelzing van het leven en haar oog voor de schoonheid, die naast alle gruwel verbazingwekkend genoeg (ook voor haarzelf) blijft bestaan, zullen tot op het laatst overeind blijven, al worden ze steeds meer overschaduwd door de voortschrijdende Jodenvervolging.

Haar dagboek laat met precisie zien hoe die aanvankelijke zorgeloosheid langzaam maar zeker omslaat als de netten van de bezetter zich geleidelijk verder sluiten: toenemende vrijheidsbeperkingen, massale arrestaties (razzia's) en deportaties vanuit de interneringskampen naar Duitsland en Polen.

Tegelijkertijd - en dat is zo indrukwekkend aan dit dagboek - becommentarieert Berr dat sluipende proces met een scherp verstand en een zuiver, fijnzinnig gevoel. Zo maakt ze de lezer indringend en buitengewoon genuanceerd deelgenoot van de dilemma's waarmee ze worstelt.

Dat begint al als in juni 1942 de Jodenster verplicht wordt en Hélène heen en weer geslingerd wordt tussen verzet en solidariteit. Aanvankelijk is ze vastbesloten het niet te dragen. 'Ik beschouwde dat als een schande en een blijk van gehoorzaamheid aan de Duitse wetten. Vanavond was alles weer anders: ik vind dat het van lafheid getuigt om het niet te doen, lafheid tegenover degenen die het wél zullen doen. Alleen, als ik het draag, wil ik er altijd heel elegant en heel waardig uitzien, zodat de mensen begrijpen dat het geen teken van minderwaardigheid is. Ik wil doen wat het moedigst is. En dat is, denk ik vanavond, om het te dragen. Alleen, waar kan dit voor ons toe leiden?'

Wat is moed, wat is lafheid, wat is wijsheid? - daar draait het voortdurend om in dit dagboek.

Al in juli 1942 maakt ze melding van haar ambivalentie tegenover de vraag of ze wel in Parijs kan blijven, of moet weggaan (weg uit Frankrijk, of in de onderduik). Overheersend is het gevoel dat weggaan een laffe capitulatie zou betekenen voor de terreur van de Duitsers, je zou er je waardigheid mee opgeven en 'het gevoel van heroïek, van strijd dat je hier ervaart'. Als vrijwillig maatschappelijk werkster voor een Joodse organisatie voelt ze zich verantwoordelijk voor de kinderen die ze onder haar hoede heeft.

Het vraagstuk wordt steeds urgenter naarmate de oorlog vordert, en keert dan ook op gezette tijden in haar dagboek terug. In december 1943 vraagt ze zich af 'of het niet dom is om af te wachten, wetend wat je boven het hoofd hangt. Of dat geen achteloosheid is.' 'In het volle bewustzijn van wat er kan gebeuren,' besluit ze te blijven, met alle twijfels over de wijsheid van die beslissing. Weggaan zou voelen als 'een desertie tegenover mezelf'.

In maart 1944 wordt Hélène samen met haar ouders opgepakt en gedeporteerd. In april 1945 sterft ze aan tyfus in Bergen-Belsen, enkele dagen voordat het kamp door de Engelsen wordt bevrijd. In een nawoord noemt de historicus David Bellos het dagboek 'een waardevol en misschien uniek blijk van ontkenning', exemplarisch voor 'de blindheid van de Joodse gemeenschap' voor het sluipende gif van de Endlösung. Een soortgelijk commentaar kwam destijds ook los naar aanleiding van de dagboeken van Etty Hillesum waarmee dit oorlogsdagboek nog wel meer verwantschap vertoont. Maar bij Berr en Hillesum was bepaald iets anders aan de hand dan ontkenning of blindheid. Ze konden niet anders. (ALLE LANSU)

Hélène Berr - Oorlogsdagboek 1942-1944
Vertaald door Marianne Kaas, De Geus, 22,50 euro

null Beeld
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden