Plus

Heleen van Royen maakt film over haar moeder: 'Door mij is ze verslechterd'

Heleen van Royen liet in haar tuin een huisje bouwen voor haar dementerende moeder. De film die ze erover maakte, gaat komende week in première op het International Film Festival Rotterdam. 'Ik weet nog steeds niet of ik het goede heb gedaan.'

Heleen van Royen: 'Ik dacht: een huisje in een tuin, dat vindt iedereen leuk. Nou, mijn moeder niet'Beeld Marie Cecile Thijs

"Ik was aan het winkelen, zomaar een zondagmiddag. Toen belde haar buurman me. 'Je moeder', zei hij, 'ze wil niet meer leven.' Ik werd gek. Ik wist dat het niet goed met haar ging, maar niet meer ­leven? Dat gaat me niet gebeuren, dacht ik. Twee ouders die er een eind aan maken: dat kan ik niet aan."

En zo besluit Heleen van Royen (51), succesauteur en beroepsprovocateur, in de lente van 2015 een tuinhuis te laten bouwen voor haar ­84-jarige dementerende moeder. In het flatje in Amsterdam waar haar moeder al zo lang woont, gaat het niet meer. "Ze vergat steeds meer, de post stapelde zich op.

'Schoonmoeder in de tuin'
Ze werd een prooi: in een jaar werd ze twee keer beroofd door oplichters aan de deur. Toen wist ik: ma wordt dement. En ze kan hier niet blijven. Maar een aanleunwoning, of een verpleeg­huis: daar wilde ma niet aan. Toen zei ik: 'Als je nou bij mij in de tuin komt?' Nou, oké, dat vond ze goed.

Wij hebben een grote tuin, op internet vond ik kant-en-klare zorghuisjes voor senioren, precies wat ik zocht. Het leek me fijn: ik wilde haar bij me hebben. Het voelde niet als een opgave. Ik deed het voor haar, maar net zo goed voor mezelf."

Haar 22 jaar jongere vriend Bart, met wie ze samenwoont sinds de scheiding van man Ton, moet nog wel even worden overtuigd. "Die krijgt op z'n 28ste ineens z'n schoonmoeder in de tuin. Maar Bart gaat gelukkig altijd mee in mijn gekte. En weet je: het is ook gewoon fijn om dit voor iemand te doen. 'Oh, wat ben je lief voor je moeder,' hoorde ik steeds. Maar ik vind het normaal. Ik heb er ook niks voor opgegeven, de thuiszorg kwam drie keer per dag langs."

Verdronken
Van Royen groeit op in een Amsterdams gezin dat lijdt onder het slechte huwelijk van de ouders. Haar vader, een teruggetrokken boekhouder, krijgt steeds wonderlijker gedachten en ambities: zo bedenkt hij een compleet nieuw muziekschrift, als vervanger van het klassieke notenschrift.

Het wordt door niemand serieus genomen. Haar moeder heeft steeds meer moeite met hem, en zet hem in 1978, na de zoveelste ruzie, buiten de deur. Nog dezelfde nacht verdrinkt hij zich in de Sloterplas.

"Ik was 13, en opgelucht dat ik van die man af was. Maar voor mijn moeder voelde zijn zelfmoord als een keiharde trap na. Het was zijn wraak, dacht ze, omdat ze hem de deur had gewezen. Ineens stond ze er alleen voor, als vrouw van 48 met drie puberdochters. Ze heeft zich erdoorheen geslagen. Ze ging gewoon aan de slag, bij de tuber­culosebestrijding. Ze moest voor ons zorgen. En dat deed ze."

En als haar moeder vier decennia later degene is die zorg nodig heeft, weet Van Royen wat háár te doen staat. Op 1 juli 2015 verhuist haar moeder naar het tuinhuis. De eerste weken zijn zwaar.

Operatie
"Ik dacht: een huisje in een tuin, dat vindt iedereen leuk. Nou, mijn moeder niet. Ze had haar hele leven in een flat gewoond, hoog, veilig. Dit vond ze vréselijk. Ze was bang dat er beesten binnen kwamen. Of ze zag Bart door de tuin lopen. ER LOOPT EEN MAN IN DE TUIN! Ja mam, dat is Bart. ALLEMAAL WATER DOOR DE LUCHT! Ja mam, de sproeier. Man, wat ging ze tekeer. Ze begreep niet waar ze was."

Na een paar weken begint ze te wennen. "Blijkbaar had ze een maand nodig om te landen. Ik zag haar opbloeien, ze begon te lachen, genoot van ons, van visite. Of gewoon van een perzik. Het was lang geleden dat ik haar zo vrolijk had gezien. Het duurde maar kort."

Een heupoperatie werpt haar moeder ver terug. In het revalidatiecentrum krijgt ze slecht nieuws. "Ik dacht dat we een standaardgesprekje hadden, zo'n wekelijkse update. En ineens: mevrouw kan niet meer naar huis. Nooit meer."

Janken
Voor wie was die klap zwaarder? "Voor mij. Véél zwaarder. Ik begon meteen te janken. M'n moeder maakte zich vooral zorgen om mij. 'Dit kan ze niet aan,' riep ze. Zo lief. Weet je: het was zo'n onderneming geweest, met dat huis, en het was heel even zo mooi geweest. Ik wilde gewoon niet dat dat na een paar maanden alweer voorbij was. Maar dat is de shit: het wordt alleen minder, al dacht ik het te kunnen stoppen.

"Ik heb haar nog een dag een soort van ontvoerd: toch weer mee naar het tuinhuis, maar het ging echt niet meer. Ze was totaal in de war, wilde weg, riep alleen maar: 'Wanneer gaan we?' En als ik even wegliep, raakte ze in paniek. Toen wist ik dat het klaar was. En dat ik op zoek moest naar een verzorgingshuis."

De zoektocht gaat langs een lange rij tehuizen - 'naar sommige zou ik m'n hond nog niet sturen' - en eindigt in een particulier, kleinschalig tehuis in de buurt. Daar eindigt ook de documentaire die Van Royen maakte, Het doet zo zeer, een beklemmend en ontroerend beeld van haar moeder, en van het monster dat dementie heet. En hoe ze zelf met dat verval is omgegaan.

Openhartig
"Ik bedacht: als ik hier toch doorheen moet, kan ik er maar beter ook iets moois van maken. Ik wilde ook de schoonheid kunnen inzien van het proces. Ik hoop dat mensen die hetzelfde meemaken, niet alleen maar het verdriet zien. Want het is, naast al het verdriet, ook prachtig om zoveel te kunnen betekenen voor iemand die zoveel voor jou betekend heeft. En soms is het gelukkig ook keihard lachen."

Openhartig is Van Royen altijd al, of het nu haar psychose betreft, de zelfmoord van haar vader of haar echtscheiding. Ze deinst niet terug voor een blootreportage in Playboy en publiceert twee jaar geleden zelfs tweehonderd weinig verhullende foto's van zichzelf.

Camera
In Het doet zo zeer betrekt ze ook haar dementerende moeder in die extreme openheid. Ze heeft er niet over getwijfeld, zegt ze. "Ik ben van oorsprong een journalist, ik zag een verhaal. En mijn moeder had geen last van die camera: vaak had ze het amper in de gaten. Ik kon zelf bepalen welke beelden de film haalden, ik wilde het waardig houden - dat was ook de enige voorwaarde die de rest van de familie had. En dat is gelukt."

"Het is natuurlijk een gek gevoel dat we straks in een volle bioscoopzaal naar haar zitten te kijken, terwijl zij er geen benul van heeft. Maar dit verhaal moet worden verteld. Mensen zijn geneigd alleen de leuke kant van hun leven te tonen, ik vind dat te makkelijk."

Haar film is, zegt ze, ook bedoeld om mensen wakker te schudden. "We worden nu allemaal zo oud - en we denken er amper over na. Maar je móet erover nadenken! Hoe wil je gaan wonen als je hulpbehoevend bent? Vind je gelijk­gestemden met wie je dat samen gaat doen? En moet je sparen om dat te kunnen doen?

Twijfel
Verwacht nou niet dat de overheid dat voor onze generatie allemaal nog gaat betalen. Dat verwacht ik ook helemaal niet, dat kán gewoon niet meer. We willen er niet aan denken, maar het moment komt."

Haar moeder zit nog steeds in het kleinschalige tehuis. "Ze praat nog maar heel weinig. Ze weet niet meer hoe mijn kinderen heten, hoe mijn vriend heet. En ze vraagt me niet meer hoe het gaat, dat mis ik het meest. Maar ze lacht als ik binnenkom, ze weet wie ik ben en ze vindt het fijn als ik haar hand vasthou. Het is goed."

Ze is blij dat ze het allemaal gedaan heeft, zegt ze. Maar even later vertelt ze dat er ook momenten van twijfel zijn. "Omdat ik niet weet hoe het zou zijn gegaan als ik haar niet uit haar huis zou hebben gesleept. En haar niet zou hebben gepusht om die heupoperatie te ondergaan. Het klonk allemaal prachtig, zo'n tuinhuis, maar ze heeft er amper vier maanden gezeten."

Heeft het haar dementie versneld?
"Dat weet ik zeker. Ze is harder achteruitgegaan sinds ik heb ingegrepen. Dat is een heel hard gegeven. Ik ben degene die haar heeft weggehaald, hè? Ik heb die oude boom verplant. Het was een duivels dilemma, want ze was zo bang toen ze nog in die flat woonde. En ze had zo veel pijn voor die operatie."

"Maar door al die veranderingen is het sneller gegaan, ben ik mijn moeder sneller kwijtgeraakt. Dat vind ik nog steeds heel moeilijk om te aanvaarden. Het was makkelijker geweest als ze die knopen allemaal zelf had doorgehakt, maar dat ging niet. Dat moest ik voor haar doen. En niemand anders."

Waar waren je zussen? In de film zitten ze niet.
"Ze hebben zich er gewoon een stuk minder mee bemoeid, met alles."

Was dat moeilijk?
"Ja, natuurlijk. Je voelt je alleen."

Voor het eerst in het gesprek valt ze even stil. "Je hoort het vaker, hè? Dat eentje het voortouw neemt in het gezin, en de rest toekijkt. Het is leuker als je het kunt delen, natuurlijk."

Neem je het hen kwalijk?
"Nou ja, nee, nu niet meer. Ik heb een band met m'n moeder die zij absoluut niet hebben. Dat is voor hun een gemis. Als iemand het niet kan opbrengen, dan kan ik er ook niet boos om worden. Ze willen niet dat ik erover praat, dus..."

Even later: "Weet je: een gezin dat zoiets gruwelijks heeft meegemaakt als wij vroeger, dat komt niet meer goed. Mijn familie dat zijn m'n kinderen, en Bart. En Ton, ook al zijn we gescheiden. Daarom heet ik ook nog Van Royen: ik ben liever familie van hém. Van de familie waar je uit komt, moet je het niet hebben."

Zegt de vrouw die een huis in de tuin laat zetten voor haar moeder. "Ja, goed. Voor m'n moeder maak ik een uitzondering. En iemand moet het goede voorbeeld geven."

Heleen van Royen: Het Doet Zo Zeer. Te zien op het Rotterdams Filmfestival, vanaf 23/2 in de bioscoop.

Heleen van Royen

Geboren 9 maart 1965, Amsterdam.

Opleiding School voor journalistiek in Utrecht.

Loopbaan Debuteert in 2000 met de roman De gelukkige huisvrouw, die in elf landen verschijnt, wordt verfilmd en bewerkt tot toneelstuk. Publiceert sindsdien nog twaalf boeken, waaronder Godin van de jacht, Stout (met Marlies Dekkers), De Mannentester en Selfmade, met tweehonderd foto's die ze van zichzelf heeft gemaakt.

Privé Gescheiden van tv-presentator Ton van Royen, met wie ze een zoon en een dochter heeft. Woont samen met Bart Meeldijk, drummer van de band Rigby.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden