PlusTen Slotte

Heddy Honigmann (1951-2022), een internationaal gevierd regisseur die haar weg al lopende maakte

null Beeld John Appel
Beeld John Appel

Het was niet de bedoeling dat No hay camino, waarin ze terugblikte op haar leven en carrière, haar laatste film zou zijn, ze zat nog vol ideeën. Zaterdag overleed de Peruaans-Nederlandse documentairemaker Heddy Honigmann op 70-jarige leeftijd.

Marjolijn de Cocq

Het was haar verjaardagcadeautje aan het publiek én aan zichzelf, zei Heddy Honigmann bij het verschijnen van de documentaire No hay camino rond haar zeventigste verjaardag op 1 oktober vorig jaar. De titel, die ‘er is geen weg’ betekent, was ontleend aan een gedicht van ­de Spaanse dichter Antonio Machado: ‘Wandelaar, er is geen weg/de weg maak je al lopende.’

Een verwijzing naar de open blik waarmee ze aan de film begon, met als enige gegeven: zíj was de hoofdpersoon. Wel wist ze dat de film zou aftrappen met muziek – vaste constante in het leven én het werk van een documentairemaker die improviserend en intuïtief te werk ging. Van de mensen die ze ging spreken voor haar films probeerde ze zo weinig mogelijk te weten, om ze met open vizier te ontmoeten. Vaak wist ze binnen een minuut of er de klik was die ze zocht.

Maar het gedicht is ook een verwijzing naar de eigen weg die ze koos te gaan in haar leven. Honigmann (Lima, 1951) groeide op in Peru als dochter van een Poolse moeder van Joodse afkomst en een Oostenrijkse, door zijn kampverleden getraumatiseerde vader. Overbezorgd en autoritair had hij haar paspoort en vliegticket afgepakt toen ze aankondigde de wereld in te willen.

Ze liet zich niet tegenhouden en vertrok naar Rome om daar de filmopleiding aan het Centro Sperimentale di Cinematografia te volgen. In Rome ontmoette ze ook de Nederlandse filmmaker Frans van de Staak, met wie ze in 1978 naar Nederland vertrok en tot zijn dood in 2001 gehuwd was. Hun zoon Stefan zou later ook het filmvak kiezen en stond achter een van de camera’s van No hay camino.

Herinnering en Nostalgie

De thema’s herinnering en nostalgie, die in No hay camino een prominente rol spelen, zijn altijd al centrale begrippen geweest in Honigmanns oeuvre – van de Bernlefverfilming Hersenschimmen (1988) via gevierde documentaires als Metaal en melancholie (1994) en El olvido (2008). Met Crazy (2000) en Forever (2006) won ze een Gouden Kalf voor Beste lange documentaire. In 2013 kreeg ze op Idfa de Living Legend Award, die zeer sporadisch wordt uitgereikt, en in 2016 een oeuvreprijs van het Prins Bernhard Cultuurfonds.

Meer dan veertig films maakte ze, de meeste geproduceerd in Nederland maar met groot internationaal succes. Onder meer het Museum of Modern Art in New York (2003), het Centre Pompidou in Parijs (2010) en het International Documentary Film Festival München (2020) wijdden retrospectieven aan haar werk.

Ze werd gedreven door een niet aflatende nieuwsgierigheid. Dat No hay camino haar laatste film zou worden was ook niet de bedoeling. Al was ze ongeneeslijk ziek en broos – in de film soms gekluisterd aan een rolstoel – rondom de publiciteit vorig jaar benadrukte ze dat ze nog vol zat met ideeën. Schrijfster Kristien Hemmerechts houdt haar in de film voor (en Honigmann beaamt): “Naar mijn gevoel blijf jij werken omdat je dan de pijn en de ziekte vergeet.”

Ze had het eng gevonden, de eerste draaidagen, om centraal te staan in haar eigen film. De ‘oplossing’ vond ze door alsnog met anderen in gesprek te gaan – vrienden zoals Hemmerechts, familie, mensen met wie ze had samengewerkt. En ze was zichzelf in de montagekamer niet tegengevallen, zei ze in een interview met deze krant. “Soms was ik verbaasd over mezelf – wat ik vertelde, of waarom ik iets zei op een bepaald moment, of een bepaalde houding. Ik ontmoette mezelf op een nieuwe manier.”

Adagio

Als ze opnieuw had kunnen beginnen, zei ze in 2014 bij het verschijnen van documentaire Om de wereld in 50 concerten over de jubileumtournee van het Concertgebouworkest, had ze musicus willen worden. De muziek waarmee No hay camino begint: het adagio uit Bachs Concert voor hobo en viool in c klein. Het werd voor Honigmann gespeeld door Liviu Prunaru en Valentina Svyatlovskaya, concertmeester en eerste violiste van het Concertgebouworkest.

Het was een van de eerste scènes die werd gefilmd, en toen brak bij Honigmann het besef door: ik ga cadeautjes krijgen. Ze besloot te genieten van de dingen die zouden komen, zoals ze dat ook deed als ze andere mensen filmde. En zo heeft de vrouw die geldt als een van de grootste Nederlandse documentairemakers niet alleen een film als een cadeautje gemaakt èn in ontvangst genomen – maar ook een van weemoed doordrenkt monument voor zichzelf opgericht.

Zaterdag overleed Honigmann in Amsterdam na een lange strijd tegen kanker en de ziekte MS die al meer dan veertig jaar geleden werd vastgesteld. Ze laat haar man Gert Timmermans, zoon en stiefzoon achter.

Heddy Honigmann: ‘No hay camino is een cadeau aan mezelf’

In No hay camino blikt Heddy Honigmann terug op haar leven en carrière. De documentaire is haar cadeautje aan het publiek én een cadeau aan zichzelf. Lees hier het interview.

Tip Het Parool via Whatsapp

Heeft u een tip of opmerking voor de redactie? Stuur een bericht naar onze tiplijn.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden