PlusInterview

‘Hallo, het is ónze Holocaust’ roepen de Duitse acteurs in Der Bus nach Dachau

Der Bus nach Dachau is de eerste productie die theatergroep De Warme Winkel in Duitsland maakte. Hoe reageren Duitsers op een provocerend stuk over Dachau? En als ze in Amsterdam spelen komende week, werkt het dan ook?

Lorianne van Gelder
null Beeld Isabel Machado Rios
Beeld Isabel Machado Rios

Zat het Theatertreffen nou in de zaal? Ward Weemhoff is niet gauw onder de indruk, maar het gerucht dat iemand van het meest vooraanstaande theaterfestival van Duitsland interesse heeft in Der Bus nach Dachau is wel een dingetje.

Theatergroep De Warme Winkel, van Weemhoff, Vincent Rietveld en Florian Myjer heeft zijn debuut in Duitsland gemaakt. Voor het Schauspielhaus Bochum, waar regisseur Johan Simons sinds 2018 intendant is, maakten ze dit najaar Der Bus nach Dachau. Want ja, als je toch in Duitsland bent, waarom dan niet meteen de Tweede Wereldoorlog behandelen?

Het is De Warme Winkel ten voeten uit. Vorig jaar haalde de groep menig krantenpagina met de stunt om zich per direct toneelgroep Amsterdam te noemen, tot ongenoegen van het voormalige Toneelgroep Amsterdam, dat sinds 2018 Internationaal Theater Amsterdam (ITA) heet.

Als ze iets doen, laat het dan een beetje gefährlich zijn, legt Weemhoff aan het begin van Der Bus nach Dachau uit aan het groepje toeschouwers dat op het podium een in- en rondleiding ontvangt. Ze zoeken altijd dat randje op, het moet schuren, net over dat randje heen, plagen, ontregelen. Zo maakten ze ook Achterkant (2014), achter een voorstelling van Ivo van Hove in de Stadsschouwburg, waarin ze Van Hove zelf ook op de hak namen, en plagieerden ze de legendarische productie Café Müller van dansgrootheid Pina Bausch.

Pizza bestellen in Dachau

Dus toen Johan Simons de groep vroeg een voorstelling te maken in Bochum, een rustige, onooglijke stad in het Ruhrgebied, maar wel met een van de spannendste theaters van het land, moest het zeker geen publieksdouceurtje worden. Op de plank lag nog een plan om iets met de Tweede Wereldoorlog te doen. Weemhoffs vader had ooit een filmscenario geschreven over Dachau, het eerste concentratiekamp van de nazi’s. Daar konden ze wel iets mee. “De oorlog is voor ons ook nog steeds een beladen onderwerp, maar we wilden geen belegen voorstelling over de Tweede Wereldoorlog maken. Als het zou mislukken, wilden we ook gewoon goed nat gaan,” zegt Weemhoff.

Vanaf de herfst pendelden de Amsterdammers elke week heen en weer naar Bochum. Ze maakten met zijn allen een excursie naar Dachau, in Beieren, waar ze een rondleiding kregen van een charismatische acteur die nu concentratiekampgids is. “Alles werd vanzelf wrang,” zegt Weemhoff in de foyer van de Kammerspiele, de theateraanbouw van het Schauspielhaus Bochum. “Pizza bestellen in Dachau. Toch grappen maken op de heenweg. De stilte op de terugweg, het filmen van dansscènes op de parkeerplaats. Die hele sfeer is verwerkt in het repetitieproces.”

Duits publiek, zeker dat van theaters in kleinere steden, is heel anders dan Nederlands publiek. Theater heeft er status, stadstheaters zijn echt van de burgers. In de kranten kunnen verhitte discussies ontstaan over de artistieke koers of een nieuwe directeur. De intendant – de grote baas van zo’n theater – wordt door niemand minder dan de burgemeester benoemd.

Bochum heeft daarin nog een status aparte, het werd afgelopen jaar door critici als beste theater van Duitsland verkozen. Er worden eigen producties gebracht en gastregisseurs uitgenodigd om met het ensemble te werken, maar dat een gastgezelschap als regisseur optreedt en op het podium staat, zoals nu De Warme Winkel, is uniek.

Hitlergroet

Al werkend in Duitsland liepen Weemhoff en Rietveld direct tegen culturele verschillen op. “Het zijn allemaal clichés, maar ze kloppen wel,” zegt Weemhoff. De acteurs uit het ensemble met wie ze werken zijn gewend te doen wat een regisseur zegt. “Er is hier veel meer hiërarchie en ze gaan veel sneller op hun strepen staan, wat ook in je voordeel kan werken als je ‘regisseur’ bent, een rol waar we direct in werden gedrukt. Collectief werken is ze vreemd,” zegt Rietveld.

Natuurlijk waren ze zich ervan bewust dat ze de grenzen opzochten. De hitlergroet hebben ze geprobeerd – werkte niet – maar een scène met de drie Hollandse acteurs als nazi’s in leren jassen en ‘lange arische pruiken’ bleef. “We hebben er lang over gedaan om het goed te krijgen. Het was een jongensdroom om nazi’s te spelen terwijl we in Duitsland zijn, maar hoe dat moest, was zoeken,” zegt Weemhoff.

Basisgedachte voor de voorstelling is hoe je de derde, straks vierde of vijfde generatie over de Holocaust wil blijven vertellen, terwijl de mensen die het hebben meegemaakt er niet meer zijn. Is Schindler’s List dan straks het ijkpunt voor de Holocaust? Of wordt het misschien een sprookje? “We maken een vergelijking met de Trojaanse Oorlog, die kennen we ook alleen van de Ilias.” En zijn de Duitsers niet te veel de grijstinten aan het opzoeken in de films, series en verhalen die ze vertellen, zodat ze zelf ook slachtoffer mogen zijn?

Een groot inzicht was dat wat er wordt overgedragen toch vooral het verhaal van de overlevenden is, én dat het tijdsgewricht zoveel meer uitmaakt dat je denkt. Rietveld: “Wie leven er nog om het verhaal te vertellen?”

Staande ovatie

Toen ze de eerste contouren af hadden, nodigden ze publiek uit voor een openbare repetitie. De Duitse toeschouwers waren meedogenloos. “Door het hele publiek werden we afgekraakt en afgezeken,” zegt Weemhoff. “En dan kun je wel zeggen: ‘Het is niet af.’, maar ze geloofden er niet in. Toen stonden we op het punt het te verliezen.”

Vooral het Disneyachtige Snapchatfilter dat De Warme Winkel in de Dachauscènes gebruikt om hun acteurs een soort tekenfilmhoofd te geven, viel slecht. “Duitsers gaan niet luchtig om met de Tweede Wereldoorlog,” zegt Weemhoff droogjes. “Ik ben benieuwd hoe het straks in Nederland zal landen. Daar vrees ik weer voor het andere uiterste.”

Nu het stuk al een paar maanden speelt, is de reactie anders. Een oudere man in het publiek gaf een staande ovatie. En tijdens het bezoek van Het Parool waren bezoekers enthousiast. “Mijn keel kneep helemaal dicht,” zegt een vrouw na afloop in de foyer. Ze doelt op het moment dat de Duitse acteurs tegen de Nederlandse roepen: ‘Handen af van onze Holocaust!’. Ze vond het schokkend, maar op een goede manier. “Ik ga hier nog heel lang op kauwen.”

Der Bus nach Dachau, door De Warme Winkel in coproductie met Schauspielhaus Bochum en ITA, 17 t/m 20 januari in ITA.

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden