Dirigent Bernard Haitink na zijn laatste concert in Nederland

Plus

Haitink neemt afscheid met magische middag

Dirigent Bernard Haitink na zijn laatste concert in Nederland Beeld ANP

Bernard Haitink nam zaterdag afscheid van het Nederlandse publiek met een concert in het Concertgebouw, met het Radio Filharmonisch Orkest, het ensemble waar hij lang geleden ook mee was begonnen. Haitink zet een punt achter zijn glorievolle carrière, die 65 jaren omspant.

Wie op 19 juli 1954 tegen de toen 25-jarige Herman Haitink had gezegd dat hij op 15 juni 2019 als negentigjarige na een roemrijke dirigentencarrière van 65 lentes, zomers, herfsten en winters onder stormachtig gejuich in een volgepakt Concertgebouw afscheid zou nemen van het Nederlandse publiek, zou een hoogst verbaasde blik als reactie hebben gekregen. Nog verbaasder zou hij hebben gekeken als hij had gehoord dat hij op zijn negentigste wereldfaam zou genieten als Bernard Haitink en dat helemaal niemand hem ooit nog Herman noemde. Tot slot zou hij van schrik en ongeloof op zijn benen hebben gewankeld als hij had vernomen dat hij in de geschiedenisboeken beschreven zal worden als een van de grootste dirigenten van zijn tijd.

Dat met die naam zit zo. In juli 1954 deed Bernard Johan Herman Haitink mee aan de Internationale Dirigentencursus van de Nederlandse Radio Unie. De toelichter, niet wetende dat Haitink thuis Herman werd genoemd, schreef zonder iemand iets te vragen Bernard Haitink in het programma. En Herman dacht: ‘Ach, die ene keer dat ik zal optreden, daar ga ik nu geen probleem over maken.’

Wereldster

Op die dirigentencursus werd een dirigent geboren, een Dirigent zelfs. Twee en een half jaar later werd die Dirigent benoemd tot chef van het Radio Filharmonisch Orkest. En vier jaar verder, in 1961, maakten ze hem ‘vaste dirigent’ bij het Concertgebouworkest en later chef, een positie die hij tot 1988 zou bekleden. Daarna volgden Londense jaren bij het Royal Opera House Covent Garden (1987-2002) en periodes als chef van de Dresdner Staatskapelle, Principal Guest Conductor van de Boston Symphony (en uiteindelijk Conductor Emeritus), Principal Conductor van de Chicago Symphony en talloze optredens met toporkesten als de Wiener en Berliner Philharmoniker, het European Chamber Orchestra.

Dirigent Bernard Haitink na zijn laatste concert in Nederland in Concertgebouw Amsterdam. Beeld ANP

De laatste veertig jaar van zijn leven was hij in de klassieke muziek een absolute wereldster, van hetzelfde niveau als Willem Mengelberg, de man naar wie hij als kind in het Concertgebouw altijd in diepe fascinatie had gekeken.

Mengelbergs afscheid was vanwege zijn gedrag tijdens de bezettingsjaren buitengewoon betreurenswaardig. Haitinks afscheid, zaterdagmiddag in het Concertgebouw, met orkestliederen van Richard Strauss en de Zevende symfonie van Bruckner, was warm en liefdevol, gevuld met weemoed, maar zonder tragiek. Zo moet ook Haitink dat hebben gevoeld – niet voor niets koos hij als laatste lied voor de pauze Morgen!, met de troostrijke, relativerende eerste regel ‘Und morgen wird die Sonne wieder scheinen’. Had hij niet in 1998 al gezegd, toen hij vier maanden niet kon dirigeren omdat hij herstellende was van een hartoperatie: ‘Ik hoefde niets te doen waar ik geen zin in had. Geen gezanik aan m’n kop. Héérlijk.’?

Opvallend was wel dat hij het tempo van Morgen! zeer breed nam, alsof hij de gedachte aan een voortaan dirigeerloos leven echt wilde savoureren. De sopraan van dienst, de Zweedse Camilla Tilling, zong prachtig, hield de lange lijnen mooi op spanning, en ook de vioolsolo’s van Joris van Rijn waren om door een ringetje te halen. Aan de glimlach van Haitink na afloop te zien, had hij ook staan genieten, niet op het gebruikelijke verhoogde rostrum trouwens, maar gelijkvloers met de musici. Achter hem stond een stoel, waarop hij af en toe even ging zitten als de rug het niet meer volhield.

Door het Radio Filharmonisch Orkest te kiezen voor zijn afscheidsconcert (het écht laatste concert volgt op 6 september in het Lucerne Festival) maakte hij de cirkel rond. Gevoel voor symboliek was hem toch al nooit vreemd. Dat hij juist in de NTR ZaterdagMatinee met het RFO adieu zei is daarom betekenisvol. Het onderstreept zijn gedachten over de kwaliteit, maar zeker ook de kwetsbaarheid van de omroepgezelschappen en van de Matinee als concertserie zonder weerga; uniek op de wereld. Koester dit, leek Haitink te willen zeggen tegen de goede verstaander.

Uit het hoofd

Achttien keer stond Haitink in die Matinee; alle keren, op één na, dirigeerde hij bij die gelegenheid muziek van Bruckner of Mahler. Voor het eerst stond hij er in 1965, toen ook met Bruckners Zevende, maar die kan nooit zo fabelachtig mooi zijn geweest als gisteren het geval was.

Haitink had een opengeslagen partituur voor zich liggen, maar dirigeerde het stuk uit het hoofd, met de kenmerkende sobere gestiek, waar elk overbodig gebaar in de loop van zes decennia is weggeslepen. Op het hoogtepunt stoppen, heet zoiets.

Na het donderende slotakkoord hield hij zijn linkerhand zes seconden geheven. De stilte die dit in de zaal teweegbracht, was magisch. Om 16.22 uur was het muzikale afscheid een feit: Haitink sloeg de partituur met een klap dicht en draaide zich om, met een dodelijk vermoeid gezicht. Daarna kwamen negen minuten met uitzinnig applaus en gejoel. Drie keer kwam Haitink terug vanaf de zijkant van het podium terug naar het midden. Mooi was het gebaar naar het oor, samen met een gepijnigde blik (‘goh, jullie maken wel een hoop lawaai zeg’), mooi was ook de hand naar het hart en de tik aan de imaginaire pet (‘bedankt, dit was het dan, tot ziens’). De vierde keer bleef hij aan de zijkant staan, wuifde een laatste keer en ging behoedzaam het trapje af.

En zo verdween Bernard Haitink uit het zicht en gingen de aanwezigen huiswaarts. Sommigen met een vreemde brok in de keel en een steen in de maag.

Vaarwel maestro. Het ga u goed.

Beeld ANP
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden