PlusAchtergrond

Gutenberg de uitvinder van de boekdrukkunst? De Koreanen waren veel eerder

Het oudst bekende gedrukte boek ter wereld is Koreaans en stamt uit 1377. Beeld Bibliothèque nationale de France
Het oudst bekende gedrukte boek ter wereld is Koreaans en stamt uit 1377.Beeld Bibliothèque nationale de France

Houtblokken, keramische en bronzen fonts. Ver voor Johannes Gutenberg, vaak beschouwd als de uitvinder van de boekdrukkunst, werden in Korea al de prachtigste boeken gedrukt.

Boudewijn Walraven

Gutenberg: uitvinder van de boekdrukkunst. Afgezien van enkele Haarlemmers die nog in Laurens Jansz Coster willen geloven, zullen er maar weinig Nederlanders zijn die tegen deze bewering verzet willen aantekenen. Toch klopt die niet.

Ook zijn er aan de veronderstelde uitvinding van de boekdrukkunst door Gutenberg vaak universeel geldend geachte denkbeelden verbonden die niet opgaan buiten Europa. Dat wordt duidelijk als je je verdiept in de boekcultuur van Oost-Azië, en met name in die van Korea.

Houtblokken

Om te beginnen wordt ervan uitgegaan dat boeken worden gedrukt met losse letters. Maar zowel in Europa als in Azië werden er al boeken gedrukt door tekst uit te snijden in houtblokken, in China al in de zevende eeuw. Een dergelijke gedrukte tekst is ook gevonden in een Koreaanse pagode uit de achtste eeuw.

Het gebruik van houtblokken wordt vaak afgedaan als een moeizame, inefficiënte en daardoor archaïsche vorm van drukken. Maar er zijn gezonde redenen om daaraan te twijfelen als je kijkt naar de boekproductie in Oost-Azië. Ook nadat in de elfde eeuw in China het drukken met losse typen (één per karakter) was uitgevonden, aanvankelijk met houten en keramische fonts, bleven de Chinezen nog eeuwenlang vooral boeken produceren met houtblokken.

Koreaanse zenmeester

Martin Heijdra, een Nederlandse bibliothecaris verbonden aan Princeton University, heeft becijferd dat dit voor grote oplagen efficiënter was. Juist voor hele kleine oplagen was het drukken met losse metalen fonts economischer. In Korea werd op zijn laatst al in 1234 met losse metalen fonts gedrukt.

Een Koreaanse staatsman schrijft dan in niet mis te verstane bewoordingen, en tussen neus en lippen door alsof het doodgewoon was, dat een boek voor hofritueel werd gedrukt met losse bronzen karakters in achttien exemplaren. Helaas is dat boek niet bewaard gebleven. Maar het oudste nog bewaarde met losse metalen fonts gedrukte boek ter wereld, een tekst van een Koreaanse zenmeester, dateert uit 1377, ruim voordat Gutenberg het licht zag.

In Korea werden ook na die datum de meeste boeken met houtblokken gedrukt, al stimuleerde de regering het drukken met bronzen fonts door geregeld nieuwe fonts te laten gieten, die gemodelleerd werden naar het schrift van vooraanstaande kalligrafen. De teksten die hiermee werden gedrukt waren tot 1447 allemaal geschreven in het klassiek Chinees, dat in Korea de plaats innam van het Latijn in het premoderne Europa.

Simpel alfabet

Dat veranderde niet radicaal nadat de Koreanen in 1444 een simpel alfabet hadden ontwikkeld waarmee ze hun eigen taal gemakkelijk konden schrijven, al werd er al gauw ook voor dat alfabet een font gegoten. Een deel daarvan werd vorig jaar bij opgravingen in Seoul teruggevonden.

Het drukken van Chinese karakters met losse fonts, waarvoor er natuurlijk meer nodig waren dan de letters van een alfabet, was geen onoverkomelijke hinderpaal. In de Koreaanse praktijk vulden de verschillende manieren om een boek te maken elkaar aan. De regering liet vaak een boek drukken met losse fonts, bijvoorbeeld in ongeveer 350 exemplaren, dat naar de plaatsen gestuurd werd waar een lokale magistraat was aangesteld. Die liet dan een houtsnijder daarvan drukblokken maken, waarmee veel meer exemplaren konden worden gedrukt.

Vel papier op blok met inkt

De blokken werden zorgvuldig bewaard, eeuwenlang, in goed geventileerde opslagplaatsen. Wie een bepaald boek wilde hebben, kon in een catalogus opzoeken waar de blokken bewaard werden en er personeel heen sturen om een afdruk te maken. Printing on demand avant la lettre dus.

Het afdrukken was een lowtech affaire. Een vel papier werd op het geïnkte blok gelegd en ertegenaan gedrukt. Gutenberg ontwikkelde een efficiënte drukpers, dat moet hem nagegeven worden, maar die had weer als nadeel dat niet iedereen met eenvoudige middelen zelf aan de slag kon.

Zoals de Nederlandse schipbreukeling Hendrik Hamel, die van 1653 tot 1666 in Korea werd vastgehouden, noteerde, was het gevolg van het gebruik van verschillende technieken dat de Koreanen veel gedrukte boeken hadden. Daaronder waren klassieke filosofische en religieuze teksten, maar bijvoorbeeld ook praktische handboeken en encyclopedische werken.

De Duitse historicus Sebastian Conrad stelt dat het vroege gebruik van metalen fonts leidde tot een communicatierevolutie in Korea. Maar het ging om schrift- en druktechniek van welke aard dan ook, waaraan we ook nog manuscripten kunnen toevoegen. Het was in Korea tot het einde van de negentiende eeuw niet ongewoon dat een plattelandsintellectueel een blokdruk, die op zijn beurt was gebaseerd op een tekst gezet met losse fonts, met de hand kopieerde in zorgvuldige kalligrafie. Met teksten over filosofie of ethiek werd dat ook heilzaam voor de geest geacht.

Politieke fragmentatie

Ook Elizabeth Eisenstein, die met haar The Printing Press as an Agent of Change veel invloed heeft gehad, is gefixeerd op het drukken met metalen fonts. Zij schreef allerlei sociale en culturele veranderingen, van de renaissance tot de Reformatie en de ontwikkeling van de moderne wetenschap, toe aan Gutenbergs uitvinding van de drukpers.

Maar wie zich verdiept in de boekcultuur van Korea en Oost-Azië in het algemeen, die evengoed een aanzienlijke uitwisseling van ideeën mogelijk maakte, beseft algauw dat er andere factoren dan alleen de druktechniek in het spel geweest moeten zijn. Te denken valt aan de politieke fragmentatie van Europa, die publicatie van baanbrekende, controversiële ideeën buiten de grenzen van het land van de auteur mogelijk maakte. Ook de grotere commercialisering van de boekproductie in Europa zal een rol hebben gespeeld.

Dat valt vooral op in vergelijking met Korea, waar ondanks een aanzienlijke boekproductie tot in de negentiende eeuw weinig werd gepubliceerd voor geldelijk gewin. Hoe dan ook, een blik op de boekcultuur van Korea en Oost-Azië kan ons dwingen met andere ogen te kijken naar de Europese geschiedenis.

Metalen drukletters uit de vijftiende eeuw

Afgelopen zomer klonk er gejuich in Seoul, want bij een archeologische opgraving in het centrum van de Zuid-Koreaanse hoofdstad werden metalen drukletters aangetroffen in het Hangul, het Koreaanse schrift, uit midden 15de eeuw. In een pot zaten zo’n 1600 stuks van deze fonts. Dit nieuws bereikte het westen nauwelijks. Toch gaat de geschiedenis van de boekdrukkunst in Korea veel verder terug dan men in Europa doorgaans denkt. Het oudst bekende gedrukte boek ter wereld is Koreaans en stamt uit 1377. En al in de achtste eeuw werd er met houtblokken gedrukt, ook ver voor men dat in Europa ging doen. De oudst bekende gedrukte tekst stamt uit halverwege de achtste eeuw en werd ook al in Korea aangetroffen, in de tempel Pulguksa bij de stad Gyeongju. Boudewijn Walraven vertelt hierover in de podcast Koreaanse boekdrukkunst en boekcultuur van Guido Spring.

Demonstratie van het printen met houtblokken tijdens een viering van de boekdrukkunst in Seoul in 2017. Beeld ANP / EPA
Demonstratie van het printen met houtblokken tijdens een viering van de boekdrukkunst in Seoul in 2017.Beeld ANP / EPA
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden