PlusBoekrecensie

Grote vraagstukken herleid tot het persoonlijke in bewonderenswaardige biografie van Etty Hillesum

Het meest beklemmende aan de biografie van Etty Hillesum is dat je de afloop van het verhaal al kent. Ze werd eind november 1943 in Auschwitz vermoord, 29 jaar jong. Judith Koelemeijer beschrijft niet alleen op indringende wijze de maanden voor haar einde, maar maakt de lezer ook deelgenoot van de grote opdracht waar Hillesum mee worstelde.

Hans Renders
Etty Hillesum in 1940. Haar dagboeken werden pas begin jaren tachtig van de vorige eeuw gepubliceerd. Beeld
Etty Hillesum in 1940. Haar dagboeken werden pas begin jaren tachtig van de vorige eeuw gepubliceerd.

Anne Frank en Etty Hillesum worden vaak in één adem genoemd, omdat beiden een indrukwekkend dagboek nalieten voordat ze in een vernietigingskamp omkwamen. Omdat Hillesum vijftien jaar ouder was , lezen we in haar dagboek uit de Tweede Wereldoorlog het verhaal van een jonge vrouw die al veel levenservaring had voordat de bezetting begon

Haar dagboeken werden pas begin jaren tachtig van de vorige eeuw gepubliceerd. Uitgevers wilden er niet aan, Hillesum zou te filosofisch zijn. Dat bleek toch een misvatting, want Het verstoorde leven werd uiteindelijk in achttien talen uitgegeven.

Hillesum leerde in 1941 de Joodse handlezer Julius Spier kennen. Deze beroemdheid uit Berlijn, die Albert Einstein tot zijn klantenkring mocht rekenen, was bijna dertig jaar ouder dan de jonge, sensuele Etty, maar ze voelde zich enorm tot hem aangetrokken. Met Spier had ze een merkwaardige verhouding. Het handlezen werd gecombineerd met worstelen waarbij hij ‘de oudste stuiptrekkingen ter wereld maakte’.

Ook hun gesprekken waren origineel: ‘Luistert u eens, weet u eigenlijk wat de clitoris is?’ Wat Spier niet wist was dat Etty ook de minnares was van de veel oudere weduwnaar ‘Pa Han’ Wegerif. Ondertussen studeerde ze rechten en daarna Russisch.

De familie Hillesum in 1931. Van links naar rechts: Etty, Riva, Mischa, Jaap en Louis. Beeld -
De familie Hillesum in 1931. Van links naar rechts: Etty, Riva, Mischa, Jaap en Louis.Beeld -

Lot van haar volk delen

Hillesum kwam uit een wonderlijke familie. Haar moeder was Russisch (Koelemeijer heeft voor het eerst haar Russische familie kunnen traceren) en ze had twee broers die met ernstige geestelijke problemen worstelden, waardoor ze soms in een psychiatrische inrichting moesten worden opgenomen. Vooral Mischa zat meer in dan buiten een inrichting, maar als hij eruit was beleefde hij successen als pianist.

De dreiging van de oorlog en vervolgens de anti-Joodse maatregelen waardoor haar bewegingsvrijheid in het openbare leven ernstig beperkt werden, maakten Etty bewust van haar Joodse identiteit, waar ze juist in de loop der jaren een beetje afstand van genomen had. Koelemeijer beschrijft heel goed dat dit proces er uiteindelijk toe leidde dat Etty Hillesum weigerde om onder te duiken, omdat ze ‘het lot van haar volk’ wilde delen. Als ze haar niet konden deporteren namen ze een andere lotgenoot, zo was haar redenering.

Onder zware druk van haar broer Jaap meldde ze zich aan als secretaresse van de Joodse Raad, waardoor deportatie werd uitgesteld. De Joodse Raad had een dependance in kamp Westerbork, waar ze kwam te werken. Ze mocht zo nu en dan een weekje naar Amsterdam. Ze zag dus van zeer dichtbij hoe volle treinen naar Polen vertrokken en hoewel er geruchten waren over vergassing geloofde aanvankelijk niemand dat. Maar dat kinderen en bejaarden daar werden tewerkgesteld geloofde men evenmin.

Scheermesjes

In deze biografie worden grote vraagstukken als het ware herleid tot een persoonlijk leven. Er is veel gepubliceerd over de rol van de Joodse Raad, onlangs nog een prachtig genuanceerd boek van Bart van der Boom. Waren de voormannen van de Raad brave hulpjes van de nazi’s in het afvoeren van de Joden of hebben zij juist mensenlevens gered? Koelemeijer weet met goedgekozen citaten de discussie invoelbaar te maken voor de Joodse Amsterdammers van toen.

Abraham Asscher, een van de voorzitters van de Joodse Raad, kwam op het Olympiaplein de hem bekende Werner Levie tegen. “Levie!” riep Asscher. “We doen voor jullie wat we kunnen!” “Ja,” riep Levie terug, “en dat zal niet genoeg zijn!” Levie maakte weliswaar het einde van de oorlog mee, maar nadat hij uit Bergen-Belsen kwam, overleed hij alsnog op 26 mei 1945 aan vlektyfus.

Terwijl Etty voor de Joodse Raad in Westerbork werkte, zag ze op 21 juni 1943 haar vader, moeder en Mischa in het kamp aankomen. Dramatischer kan het niet. In haar brieven aan vrienden schreef ze over de treinen die twee keer per week vertrokken. ‘Verschillende zelfmoorden vannacht vóór het transport, met scheermesjes en zo.’

Ondertussen was geregeld dat Mischa in een aparte barak piano mocht spelen. Etty, totaal oververmoeid van haar inspanningen mensen te helpen, bleef schrijven. Ze had de ambitie om schrijfster te worden. Dat was ze al, zegt Koelemeijer. In ‘een stukje journalistiek’ dat als een rondzendbrief aan vrienden fungeerde, beschreef ze haar ervaringen in Westerbork, met compassie, inlevingsvermogen ‘en een fijnzinnig gevoel voor detail en stijl’. De brief was gericht aan Pa Han, maar het was duidelijk dat ze een getuigenis de wereld in wilde sturen.

Op transport gesteld

Ook al had ze de mogelijkheid die wereld weer in te komen, – ze had tijdens haar weken in Amsterdam alsnog kunnen onderduiken – weigerde ze. Toen ze niet meer voor de Joodse Raad werkte en dus geen bescherming meer had, wilde een verzetsgroepje haar uit het kamp halen. ‘Ik kan niet gaan vanwege mijn ouders. (...) En niet alleen hen, ook al die andere mensen.’ Op 7 september 1943 werden haar ouders, Mischa en zijzelf op transport gesteld. Ze werden vermoord in Auschwitz. Broer Jaap kwam ook in Westerbork terecht en overleed in 1945 tijdens een gevangentransport in een ‘dodentrein’ van Bergen-Belsen naar het oosten.

Judith Koelemeijer heeft een bewonderenswaardige biografie geschreven, die hopelijk ook aanzet tot het lezen van de indrukwekkende dagboeken van Etty Hillesum.

null Beeld -
Beeld -

Non-fictie

Etty Hillesum. Het verhaal van haar leven
Judith Koelemeijer
Balans, €34,95
574 blz.

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden