Plus

Goede Hoop in het Rijks: Je weet dat het bestond, toch is het schokkend

De historische relatie tussen Nederland en Zuid-Afrika is onderwerp van een expositie in het Rijksmuseum. Ook de minder mooie kant van de invloed van de Nederlanders in ruim 400 jaar komt aan bod in Goede Hoop.

Nelson Mandela tijdens zijn onthaal op het Leidseplein in Amsterdam op 16 juni 1990. Hij was dat jaar vrijgelaten uit de gevangenis Beeld Maurice Boye

Je weet dat het bestond, maar toch is het schokkend om zomaar tegen een 'artefact' uit die tijd op te lopen. Een houten bank. Met witte letters. Net blankes, Whites only. Op een bordje aan de muur: Net nie-blankes, Non-whites only. Sprekende voorbeelden van de apartheid.

Het bankje en het bordje zijn onderdeel van de tentoonstelling Goede Hoop. Zuid-Afrika en ­Nederland vanaf 1600, die vanaf vandaag te zien is in het Rijksmuseum. Tien zalen op de eerste verdieping van de Philipsvleugel zijn ingericht om de relatie tussen Nederland en Zuid-Afrika te tonen.

­Onvermijdelijk
Dat ook de minder mooie kant van de Nederlandse geschiedenis getoond wordt, is ­onvermijdelijk, zei Rijksmuseumdirecteur Taco Dibbets tijdens de perspreview.

Want de Nederlanders, belichaamd door de Verenigd Oostindische Compagnie (VOC) - Jan van Riebeeck stichtte in 1652 in de Tafelbaai bij Kaap de Goede Hoop een handelspost in Zuid-Afrika - introduceerden er de slavernij. Wat ­uiteindelijk de voedingsbodem zou zijn van de apartheid, die in 1948 wettelijk werd ingesteld en pas in 1990, toen Nelson Mandela werd vrijgelaten uit de gevangenis, werd opgeheven.

Al eerder liet Dibbets weten ook aandacht aan de donkere kant van de Nederlandse geschiedenis te willen schenken. Ook die kant behoort tot het geheugen van Nederland en moet dus ook worden getoond. In 2020 is in het Rijksmuseum een grote tentoonstelling over het Nederlandse slavernijverleden gepland.

Nieuw, vreemd volk
Goede Hoop, tot stand gekomen onder leiding van hoofd Geschiedenis van het Rijksmuseum Martine Gosselink, is een meer dan fascinerende tentoonstelling. Zij rekent onder andere af met de mythe dat het land door blanken is veroverd omdat het een 'leeg' land zou zijn, en laat zien wat er gebeurt als een nieuw, vreemd volk een (door zwarten bewoond) land intrekt.

In een van de vitrines is het originele aankoopdocument van het Kaapse schiereiland te zien dat VOC-commandeur Ysbrand Godske in 1672 ­samen met twee kapiteins van de inheemse ­bevolking (Khoikhoi) ondertekende. Door die 'officiële' aankoop zouden de problemen met die lokale bevolking verholpen zijn. Een sterk staal­tje ­superieur wit denken: we kopen het land en dan hebben zij er niets meer over te zeggen.

Ook de leuzen, in witte kapitalen op de muren gekalkt, moeten de bezoeker wijzen op, en aan het denken zetten over de woelige geschiedenis van Zuid-Afrika: 'Ingepikt', 'Ik ben een Afrikaander', 'Wat doe je op m'n land', en 'Dit land zal een vreemde natie worden'.

Wetenschappelijke expedities
Die laatste zijn vooruitziende woorden van Robert Jacob Gordon (1743-1795), aan wie de grootste zaal van de tentoonstelling is gewijd. Deze Nederlander van Schotse komaf ondernam diverse wetenschappelijke expedities naar de binnenlanden van Zuid-Afrika en bracht in ruim 450 tekeningen bevolking, flora en fauna in beeld.

Ook tekende hij de eerste landkaart van Zuid-Afrika en prachtige, meterslange geschilderde landschapspanorama's, waaronder een ruim zeven meter lang doek van de Tafelbaai.

Portret uit de serie '1994', met kinderen die geboren zijn na 1994, het jaar dat Nelson Mandela president werd van Zuid-Afrika Beeld Pieter Hugo

Centraal in de zaal staat een botje voor botje opgebouwd skelet van een giraf - geschoten op 20 december 1779 - die Gordon naar stadhouder Willem V verscheepte. Op de speciaal voor deze expositie gelanceerde website robertjacob­gordon.nl zijn zijn dagboeken en brieven te ­lezen die een goed licht werpen op wat hij ­ondervond op zijn expedities.

Aandacht ook voor de complexe geschiedenis van Zuid-Afrika in de achttiende en negentiende eeuw, als de Britten de heersende rol van de Nederlanders overnemen en de afstammelingen van de Nederlanders hun zelf gestichte ­republieken Oranje-Vrijstaat en Transvaal in de Tweede Boerenoorlog vergeefs tegen de Britten verdedigen nadat daar goud en diamanten zijn gevonden.

In Nederland werd, zoals op nota's is te zien, geld ingezameld voor 'onze jongens' daar. Zoals veel later ook geld werd ingezameld voor de slachtoffers van de apartheid, waartegen in Nederland in de jaren zeventig en tachtig fel werd geprotesteerd, en niet alleen vreedzaam.

Robbeneiland
Een zaal is gewijd aan de fotoserie 1994 van de Zuid-Afrikaanse fotograaf Pieter Hugo. Te zien zijn kinderen die geboren zijn na 1994, het jaar dat Nelson Mandela president werd van Zuid-Afrika. En in een vitrine staat de Gouden Bal die Ruud Gullit in 1987 kreeg als beste voetballer van de wereld. Hij droeg de prijs op aan Nelson Mandela, die toen nog op Robbeneiland in de gevangenis zat.

In de laatste zaal zijn protestbordjes te zien uit deze tijd, een tijd waarin de apartheid allang is afgeschaft, maar de ongelijkheid in Zuid-Afrika nog steeds bestaat. Kort geleden nog werden standbeelden van Jan van Riebeeck in Kaapstad beklad en behangen met protestborden: 'I stole your land, so what?' De rust is er, sinds de komst van de Nederlanders in 1652, nog steeds niet ­teruggekeerd.

Goede Hoop. Zuid-Afrika en Nederland vanaf 1600. Rijksmuseum t/m 21/5. Vanaf 23/3 maart zendt de NTR op NPO2 de zevendelige serie Goede Hoop uit, gepresenteerd door Hans Goedkoop, over de rol van Nederland in de Zuid-Afrikaanse geschiedenis.

Affiche van Rob van der Aa bij de boycotactie in 1975 tegen het bedrijf Outspan vanwege het apartheidsbeleid Beeld Collectie Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis Amsterdam
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden