PlusAchtergrond

Geurkunstwerk ‘Zeelucht’: kwal- en krabaroma in een flesje

Frank Bloem bestudeerde twee jaar lang de geur van de Noordzee. Zijn onderzoek in opdracht van de Ambassade van de Noordzee resulteerde in een geurkunstwerk: Zeelucht. ‘Het moet ook lekker ruiken.’

Een geurdispenser op de tentoonstelling 'Vervlogen - Geuren en kleuren' in het Mauritshuis in Den Haag. Beeld Mauritshuis
Een geurdispenser op de tentoonstelling 'Vervlogen - Geuren en kleuren' in het Mauritshuis in Den Haag.Beeld Mauritshuis

‘Het is míjn associatie bij de zee; mijn beleving,” zegt kunstenaar-geurontwerper Frank Bloem (41) terwijl de Noordzeegolven op het strand van IJmuiden over zijn schoenen rollen. “Dat vind ik ook zo leuk aan een geur: je kunt ­bijna niet anders dan je eigen herinneringen ­gebruiken om te ruiken. Wij woonden in Haarlem en gingen vaak wandelen in de duinen.

’s Zomers gingen we altijd kamperen op Vlieland. Al die herinneringen en informatie heb ik geprobeerd te gebruiken.”

Twee jaar geleden werd Bloem (zijn echte naam) gevraagd de geuren van de zee te onderzoeken door de Ambassade van de Noordzee: een organisatie die zich inzet voor de Noordzee en die vindt dat de Noordzee – naar een idee van filosoof Bruno Latour om dieren en dingen een stem te geven – op termijn over zichzelf zou moeten kunnen beschikken. Voor het zover is, probeert de Ambassade de Noordzee eerst beter te begrijpen door goed te kijken en te luisteren. “Dat luisteren moet je breed zien,” stelt Bloem. Het kan ook ruiken zijn.”

Frietkraam en zonnebrand

Bloem, die beeldende kunst studeerde aan de Rietveld Academie, werkt sinds 2014 met geur. Hij deed onder meer een project over de onwelriekende walvisvaart en reconstrueerde de geur van de olifanten van Artis. In de zomer van 2016 opende hij het parfumlab The Snifferoo voor zijn geurexperimenten. Hoe hij geuren moest maken, heeft hij zichzelf al doende geleerd.

“Parfum is eigenlijk een eenvoudig product: je hebt geurstoffen uit planten of uit chemische fabrieken en die los je op in alcohol. Iedereen kan het maken. Het moeilijke is dat er driehonderd geurstoffen zijn waaruit je kunt kiezen. En dat je een goede geur zo moet opbouwen, dat je hem na verloop van tijd anders ervaart.”

Zijn onderzoek naar de geuren van de Noordzee heeft geresulteerd in het ‘geurkunstwerk’ Zeelucht (ondertitel: Wandeling aan de Noordzee). “Het is een heel gelaagd parfum geworden,” meent Bloem. “Als je het opspuit, ruik je iets wat vervolgens weer vrij snel verdwijnt en daarna ruik je weer iets anders. Klassieke parfums zijn veel meer afgerond, eenduidiger.”

Bloem verwerkte veertig verschillende geuren in Zeelucht, van helmgras en hout, van kwal en krab, frietkraam en zonnebrand en van graafmachine en Hoogovens. Maar de basis is dimethylsulfide. “De echte zeegeur: een goedje dat bijna alle dieren en planten in de zee produceren,” legt Bloem uit. “Hoe het ruikt? Als je geen chemische stofjes bij de hand hebt, kun je ook een pot spruitjes opendraaien. Wat je dan ruikt is dimethylsulfide. Of surimi, die Japanse nep-krabsticks zonder vis – die wordt volgens mij ook geparfumeerd. En iedereen stinkt erin.”

‘Ruiken’ aan eeuwenoude kunst

Ruiken mag dan ons meest directe zintuig zijn en een cruciale rol spelen in de vorming van herinneringen (denk aan het madeleinecakeje van Marcel Proust), in de kunsten is geur een onderbelicht aspect. Wim T. Schippers heeft een ­aantal geurkunstwerken gemaakt, waaronder zijn fameuze Pindakaasvloer; Job Koelewijn heeft efemere sculpturen gemaakt van in­haleringszalf, eucalyptusolie en bouillon. Op het documentairefestival Idfa kon je een paar jaar geleden door middel van geur ervaren hoe de laatste minuten van John F. Kennedy en ­Muammar Kadhafi moeten zijn geweest, en in Erik Kessels’ (foto)installatie Shit meurt het echt onbedaarlijk naar stront.

Vervlogen – geuren in kleuren had al in februari in het Mauritshuis in Den Haag moeten openen: een tentoonstelling over de verbeelding van geur en reuk in de kunst van de 17de eeuw, de rol van geuren in verhalen en de suggestie van geur in kunstwerken, en met dispensers om de lekkere en vieze geuren uit de kunstwerken op te snuiven. Omdat het Mauritshuis door corona echter nog altijd gesloten is, heeft het museum alvast een ‘digitale interactieve geur- en kijkrondleiding’ ontwikkeld: een geurbox waarmee je vanaf je bank de rondleiding kunt bekijken en tegelijkertijd kunt ‘ruiken’ aan de kunstwerken.

“Ik kan ook vieze luchtjes maken,” zegt Bloem. “Ik had die geuren ook kunnen maken, maar het Mauritshuis is in zee gegaan met de grote Nederlandse geurfabrikant International Flavour and Fragrance. Vaak zie je dat dat soort bedrijven niet zo goed durft om vieze luchtjes te maken. Die hebben allemaal parfumeurs in dienst die jarenlange opleidingen hebben genoten en al het geleerde in de praktijk willen brengen om iets lekkers te maken. Als je ze dan om iets goors vraagt, krijg je toch vaak iets lekkers.”

Waterlucht

Het dilemma waar hij mee worstelde bij het maken van Zeelucht was net weer anders, aldus Bloem. “Het moest zo goed mogelijk recht doen aan de geur van de Noordzee maar ook een parfum zijn, en dus ook lekker om te ­dragen. Al blijft het wel kunst. Het zou vreemd zijn als het zo’n afgevlakt fabrieksproduct was geworden. Die zijn er al genoeg; in de Franse parfumhoofdstad Grasse worden tal van parfums gemaakt die beweren naar de zee te ruiken. Alleen ruiken ze helemaal niet naar de zee, maar naar een soort chemisch-synthetische waterlucht. Dat heeft qua geur niks met de zee te maken.”

Zeelucht van Frank Bloem is online te bestellen via ambassadevandenoordzee.nl/webshop (50 ml, €59,50, excl. verzendkosten).

De geurbox is te bestellen via mauritshuis.nl/vervlogen (€20, excl. verzendkosten).

Als musea weer open mogen, is Vervlogen – geuren in kleuren ook in het Mauritshuis in Den Haag te bezoeken, t/m 29 augustus.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden