Plus Interview

Geert Mak: chroniqueur in tijden van nepnieuws

Geert Mak: ‘We leven in een wereld met nieuwe internationale machts­verhoudingen.’ Beeld Andreas Terlaak/Lumen

Geert Mak schreef met Grote verwachtingen een vervolg op zijn in 2004 verschenen bestseller In Europa. Geen al te vrolijk verhaal. ‘Wat is er gebeurd in de afgelopen 20 jaar dat we nu in deze zorgelijke toestand zitten?’

Het was noodzaak, zegt hij. Lacht. “Een bijna on­gewenste zwangerschap die er­uit moest.” Geert Mak (72) heeft het over zijn nieuwe boek Grote verwachtingen. In Europa 1999-2019. De opvolger van zijn bestseller In Europa uit 2004, waarin hij de geschiedenis van Europa in de twintigste eeuw beschreef.

Hij was bezig aan zijn boek De levens van Jan Six, verschenen in 2016, toen het begon te knagen. Europa beet hem steeds een beetje venijniger in zijn kuiten.

“Ik werd helemaal opgeslokt door die interessante Amsterdamse familie Six uit de achttiende eeuw met al hun perikelen, terwijl in de werkelijkheid om mij heen de geschiedenis hevig losbarstte en in een zeer turbulente periode terecht was gekomen. Alles wat journalistiek in mij was begon te bellen en te rinkelen en rode signalen uit te zenden. Het vervolg op In Europa drong zich onvermijdelijk aan me op. Wat zeg ik: het schreeuwde om een vervolg!”

Geert Mak. Hij neemt een koekje uit het schaaltje dat op de tafel in het tuinhuis van zijn uitgeverij staat. Meer dan een half miljoen exemplaren verkocht hij van In Europa. Dat eindigde in 1999, aan de vooravond van de 21ste eeuw. Er heerste, door de economische welvaart, een ongekend optimisme. In de laatste dagen van 1999 werd een recordaantal flessen champagne verkocht. 

‘Opnieuw stapte Europa vrolijk en welgemoed over de drempel van een nieuwe eeuw, vol vertrouwen en optimisme,’ schrijft Mak in het eerste hoofdstuk van Grote verwachtingen.

Student uit 2069

Het koekje is op. Een slok water. “Wat is er eigenlijk gebeurd in de afgelopen twintig jaar dat we nu in deze zorgelijke toestand zitten?”

Het is een niet al te vrolijk, en lang niet volledige lijst gebeurtenissen: de door economen niet bepaald gesteunde invoering van de euro, de aanslagen op de Twin Towers, de bankencrisis, de verslechterde houding ten opzichte van Rusland, Noord- versus Zuid-Europa, de vluchtelingenstroom, Donald Trump.

“Je ziet dat alles dat is opgebouwd aan vredesstelsels, zoals de Europese Unie en veiligheidssystemen in de tweede helft van de twintigste eeuw, nu in rap tempo wordt afgebroken. Iedereen van, zeg dertig jaar en ouder die is opgegroeid met een idee over hoe de wereld in elkaar zit, kan dat idee in de prullenbak gooien. We leven in een wereld met nieuwe internationale machtsverhoudingen. Veel zal anders worden. Je weet niet wat er gaat gebeuren. De erfenis van de Verlichting, de parlementaire democratie, respect voor minderheden en ga zo maar door, die staat echt onder druk hoor op dit moment.”

Even voor de duidelijkheid: Grote verwachtingen is geen boek dat oplossingen biedt, of voorspellingen. “Ik heb me minder journalistiek opgesteld en meer als een chroniqueur. Ik wil laten zien wat er is gebeurd, maar wel met behulp van zeer degelijke bronnen. En ik heb bewust proberen te vermijden op te schrijven: het zou zo en zo kunnen gaan met Europa. Een van de laatste ­regels van het boek is niet voor niets: Vanaf nu, ­lezer, weet u meer dan ik.”

Het hielp Mak dat hij bij het schrijven een geschiedenisstudent uit 2069 voor ogen had die dan, over vijftig jaar, een scriptie over deze tijd schrijft. ‘Een vrolijk verhaal wordt dat niet,’ schrijft Mak, ‘maar zeker interessant.’

“Gewoon uitvissen wat er precies is gebeurd, om die student te helpen, zeg maar. Maar ook om voor mezelf een historische afstand te scheppen, want geschiedschrijving heeft dat nodig. Zo heb ik me verdiept in de brexitcampagne. Hoe bewust is de Britse bevolking gemanipuleerd? Als je dat op een rijtje zet, krijg je toch een ander beeld dan wanneer je alleen het nieuws volgt. Of hoe een kleine groep extreem arrogante bankiers maatschappelijk gezien ronduit crimineel heeft gehandeld. En daarmee is weggekomen. Ongelofelijk.”

Geraffineerde demagogie

Voor Grote verwachtingen reisde Mak veel minder dan voor In Europa. Hij reisde wel, en sprak met betrokkenen, maar hij keek meer naar de grote processen, en de eventuele gevolgen voor de lange termijn.

“Hoe zat dat precies met de Oekraïnecrisis? Wat heeft de westerse houding ten aanzien van Rusland bepaald? En die van Poetin ten aanzien van het Westen? Toen Poetin aantrad, was de gedachte dat Rusland zich misschien wel zou aansluiten bij de Navo. Kun je je dat voorstellen? Waar is dat gederailleerd?”

We blijven even bij de Russische president. Mak constateert dat het Westen bepaalde propagandasystemen van Poetin begint te imiteren. Internet. Trollen. Manipulatie.

“Internet is een heel belangrijke factor op de achtergrond van de huidige ontwikkelingen. In de brexitcampagne is geprobeerd miljoenen mensen om te duwen met gemanipuleerde Face­book­berich­ten. Europa zou te veel kosten, en dat geld zou beter in de National Health Service gepompt kunnen worden. En als Turkije in 2020 bij de Europese Unie zou komen, zouden er 5 miljoen Turken naar Groot-Brittannië komen.” 

“Angst creëren voor immigranten was dat, bangmakerij. Er was totaal geen sprake van dat Turkije tot de EU zou toetreden. Geraffineerde demagogie. En we staan nog maar aan het begin van dit soort manipulatie.”

Non-fictie Geert Mak Grote verwachtingen. In ­Europa 1999-2019 Atlas Contact, €29,99 576 blz.

Al dat nepnieuws leidt er volgens Mak toe dat ook wat normale, degelijke kranten schrijven, in twijfel wordt getrokken. “Dat zag je bij de boeren, die twijfelen aan de stikstofmetingen van het RIVM. Dat werd door sommige laffe politici overgenomen. Als je twijfelt aan cijfers van integere, degelijke en neutrale wetenschappers, ben je als politicus echt heel fout bezig. Net als politici die maar vraagtekens bij de klimaatcrisis blijven zetten. Het verspreiden van dit soort apekool en nepnieuws en die internetmanipulatie knagen aan Europa.”

Klimaatvluchtelingen

Dan, misschien omdat hij het niet kan laten, waagt Mak zich toch aan een voorspelling. “Er met goed gekeken worden naar de structuur van de Europese Unie. Die hangt nog teveel tussen een federatie en een systeem van nationale staten in. En dat brengt grote zwaktes met zich mee omdat die nationale staten niet echt tot overeenstemming komen. Neem alleen maar het immigratievraagstuk.”

“En 27 stuurlieden op de brug werkt ook niet echt goed. Nou ja, misschien hebben we nog een paar grote crises nodig om de Unie goed om te vormen en tot Europese eensgezindheid te komen. Hoe gaan we met toekomstige klimaatvluchtelingen om?”

Op de vraag of er ook op Grote verwachtingen een vervolg komt, schudt hij met zijn hoofd. “Dat mag iemand anders doen. Dit was een journalistiek boek, met een journalistieke schrijfstijl. Ik hoop dat het een bron van discussie wordt. Nu heb ik weer ontzettend de behoefte om mooie zinnen te gaan schrijven.”

Ook deze In Europa komt op tv

De VPRO trekt met Geert Mak opnieuw door Europa. De nieuwe, tien­delige serie, In Europa – de geschiedenis op heterdaad betrapt, pakt de draad op waar de vorige eindigde: in 1999. Het optimisme maakte plaats voor angst en verwarring na 9/11, de kredietcrisis, de toe­nemende stroom vluchtelingen en de slechte relatie met Moskou.

Maar kun je geschiedenis herkennen als je er middenin zit? Als niemand nog weet hoe het gaat aflopen? Elke aflevering begint met een gebeurtenis die Mak als een keerpunt in de huidige geschiedenis beschouwt, terwijl op dat moment niemand dat nog in de gaten had. Ooggetuigen vertellen over die gebeurtenissen.

In Europa - de geschiedenis op heterdaad betrapt is vanaf 22 december tien weken lang om 21.05 uur op NPO 2 te zien.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden